Dołącz do czytelników
Brak wyników

Monitor Prawny Dyrektora

28 listopada 2018

NR 59 (Styczeń 2016)

Zatrudnianie członków rodziny

0 202

Czy dyrektor szkoły może zatrudnić w kierowanej przez siebie jednostce oświatowej członka swojej rodziny? Taka sytuacja może wywoływać wiele emocji, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach, z wysokim 
współczynnikiem bezrobocia, w których szkoła wydaje się atrakcyjnym pracodawcą. Podjęcie przez dyrektora decyzji o zatrudnieniu członka swojej rodziny zawsze będzie budzić wątpliwości natury moralnej. 
Czy jednak przepisy prawa w obecnym kształcie kategorycznie zabraniają takiej możliwości?

Kogo dotyczy zakaz zatrudniania?

W pierwszej kolejności należy zapoznać się z przepisami odnoszącymi się do kwestii zatrudniania przez pracodawców członków swojej rodziny. Zakaz taki nie pojawia się w ogólnych przepisach prawa pracy, czyli w Kodeksie pracy. Oznacza to, że w niepublicznych jednostkach oświatowych istnieje całkowita swoboda w obsadzaniu poszczególnych stanowisk pracy przez pracodawców. Natomiast ograniczenia w zatrudnianiu będą dotyczyć publicznych jednostek oświatowych. Zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1202), małżonkowie oraz osoby pozostające ze sobą w stosunku pokrewieństwa do drugiego stopnia włącznie lub powinowactwa pierwszego stopnia oraz w stosunku przysposobienia, opieki lub kurateli nie mogą być zatrudnieni w jednostkach, o których mowa w art. 2 (m.in. wojewódzkie samorządowe jednostki organizacyjne, powiatowe jednostki organizacyjne oraz gminne jednostki budżetowe), jeżeli powstałby między tymi osobami stosunek bezpośredniej podległości służbowej. Oznacza to, że przepis ten znajduje także zastosowanie do publicznych szkół prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego. 
Czy przepis ten ma jednak zastosowanie do wszystkich pracowników, w tym do nauczycieli? Zgodnie z art. 5d ustawy o systemie oświaty, status prawny pracowników niebędących nauczycielami zatrudnionych w szkołach i placówkach prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego określają przepisy o pracownikach samorządowych. Z kolei zgodnie z art. 3 ustawy o pracownikach samorządowych, przepisów tej ustawy nie stosuje się do pracowników zatrudnionych w jednostkach wymienionych w art. 2 ustawy (m.in. jednostki oświatowe prowadzone przez samorząd), których status prawny określają odrębne przepisy. Status prawny nauczycieli jest natomiast obecnie określony w Karcie Nauczyciela, która nie zawiera żadnych uregulowań odnośnie do zakazu pracy w szkole, w której dyrektorem jest rodzina danego nauczyciela. Oznacza to, że obecnie nie ma żadnych przeciwwskazań prawnych, by w jednej jednostce oświatowej doszło do zatrudnienia nauczyciela będącego członkiem rodziny dyrektora bądź innej osoby, która sprawowałaby funkcję bezpośredniego przełożonego dla takiego nauczyciela. Nie oznacza to jednak, że postępowanie takie nie powinno być oceniane negatywnie, nie tylko z etycznego, ale także z profesjonalnego punktu widzenia. Motywacja zatrudnionych w szkole nauczycieli z pewnością nie będzie utrzymywała się na wysokim poziomie, jeżeli pozytywna ocena wykonywanej przez nich pracy nie będzie uwarunkowana jakością sprawowanego przez nich nauczania i wywiązywania się z obowiązków służbowych, lecz będzie miała źródło wyłącznie w więzach rodzinnych. Niemniej jednak w obecnym stanie prawnym to dyrektor jest kierownikiem zakładu pracy dla zatrudnionych w szkole lub placówce nauczycieli, w tym w zakresie podejmowania decyzji o ich zatrudnianiu i zwalnianiu, a brak przepisu zakazującego wprost zatrudniania w kierowanej przez niego jednostce oświatowej spokrewnionych z nim nauczycieli powoduje, że nie można z tego tytułu podejmować wobec niego żadnych kroków prawnych (zakładając oczywiście, że spokrewniony z nim nauczyciel jest przez niego traktowany tak, jak każdy inny pracownik).
Powyższe oznacza, że zakaz sformułowany w art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych dotyczy wyłącznie pracowników niepedagogicznych. Jego głównym celem jest zapobieżenie naruszeniu zasady bezstronności pomiędzy pracodawcą a osobą zatrudnioną na stanowisku pracownika samorządowego, co tym samym mogłoby mieć negatywny wpływ na sposób wykonywania obowiązków zarówno przez takiego pracownika, jak i spokrewnionego z nim przełożonego. Należy jednak pamiętać o tym, że ograniczenie wynikające z art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych nie jest bezwzględne i znajduje zastosowanie wyłącznie w określonych przypadkach. Jeżeli zatem osoba mająca zostać zatrudniona w szkole lub przedszkolu nie będzie mogła zostać zakwalifikowana do jednej z niżej wskazanych grup, zakaz z art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych nie będzie miał zastosowania.
 

Obecnie nie ma zadnych przeciwwskazań prawnych, by w jednej jednostce oświatowej doszło do zatrudnienia nauczyciela będącego członkiem rodziny dyrektora bądź innej osoby, która sprawowałaby funkcję bezpośredniego przełożonego dla takiego nauczyciela. Nie oznacza to jednak, że postępowanie takie nie powinno byç oceniane negatywnie, nie tylko z etycznego, ale z także profesjonalnego punktu widzenia. 

Małżonkowie

Pierwszą grupą osób objętych zakazem są małżonkowie. W polskich przepisach nie funkcjonuje obecnie definicja „małżeństwa”, wydaje się bowiem, że jest to coś oczywistego, niewymagającego definiowania. Z art. 18 Konstytucji wynika jedynie, że małżeństwo jest rozumiane jako związek kobiety i mężczyzny. Z kolei szczegółowe regulacje prawne dotyczące relacji pomiędzy małżonkami określa ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 583 z późn. zm.). Zgodnie z przepisami tej ustawy, małżonkami są zarówno osoby, które zawarły ślub przed urzędnikiem stanu cywilnego, jak i te, które na ślub zdecydowały się przed duchownym danego kościoła. Natomiast zakaz sformułowany w art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych nie odnosi się do osób znajdujących się w tzw. związkach partnerskich czy w konkubinacie. Dyskusyjne pozostaje także, czy obejmuje on małżonków przebywających w separacji. W praktyce rozróżnia się dwa rodzaje separacji − faktyczną oraz orzeczoną przez sąd. W przypadku tej pierwszej, pomimo rozkładu pożycia, małżeństwo formalnie trwa nadal. Natomiast w przypadku sądowego orzeczenia separacji zachodzą takie skutki, jak przy rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód (art. 614 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Oznacza to, że niekiedy uznaje się małżonków, wobec których separacja została orzeczona przez sąd, jako nieobjętych zakazem z art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych, chociaż formalnie są oni nadal małżeństwem.

Osoby spokrewnione

Druga grupa osób objętych zakazem dotyczy osób spokrewnionych − do drugiego stopnia włącznie. Przepisy prawa rozróżniają pokrewieństwo w linii prostej (gdy jedna osoba pochodzi od drugiej, np. pokrewieństwo matki z córką), a także pokrewieństwo w linii bocznej (łączące osoby mające wspólnych przodków, 
np. rodzeństwo czy rodzeństwo przyrodnie). W przypadku pokrewieństwa w linii prostej można rozróżnić osoby spokrewnione wstępnie (a więc urodzone wcześniej, np. matka czy babcia) oraz zstępnie (urodzone później, np. syn czy wnuk). Pokrewieństwa w linii prostej podlegają stopniowaniu, którego podstawą jest liczba urodzeń dzielących dane osoby. Przykładowo, matkę i córkę łączy pierwszy stopień pokrewieństwa, ponieważ do zaistnienia łączącej je relacji pokrewieństwa konieczne były tylko jedne narodziny − córki. W przypadku babki i wnuczki mamy do czynienia z drugim stopniem pokrewieństwa itd. Analogicznie jest w przypadku spokrewnienia w linii bocznej, z tym że tu nie będziemy mieć do czynienia z pierwszym stopniem spokrewnienia, ponieważ najbliżej spokrewnione między sobą osoby w linii bocznej (rodzeństwo) zawsze będą spokrewnione co najmniej w drugim stopniu (ponieważ do powstania ich relacji spokrewnienia konieczne były dwa urodzenia). 
W przypadku zakazu określonego w art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych w grę wchodzi zakaz zatrudniania osób spokrewnionych zarówno w linii prostej, jak i bocznej − do drugiego stopnia włącznie. Zakaz będzie więc dotyczył: rodzeństwa, dziadków, rodziców, dzieci i wnuków. Osoby z dalszych kręgów rodzinnych nie są objęte zakazem zatrudniania (np. siostrzenica czy bratanek).\

Osoby spowinowacone

Trzecia grupa osób − to osoby spowinowacone. Powinowactwo nie jest więzią pokrewieństwa, lecz więzią prawną. Łączy ono osobę znajdującą się w ...

To wydanie dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy