Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

24 października 2018

NR 64 (Czerwiec 2016)

Prawo autorskie vs. praktyka szkolna

217

Szkoły, prowadząc nauczanie, w zasadzie bez przerwy posiłkują się wszelkiego rodzaju utworami będącymi przejawem działalności twórczej ich autorów. Bez korzystania z dorobku autorskiego w postaci utworów literackich, naukowych, komputerowych czy audiowizualnych nauczanie w obecnych czasach byłoby praktycznie niemożliwe. 

Na dodatek powszechna digitalizacja oraz zamieszczanie wielu utworów w Internecie jeszcze bardziej ułatwia dostęp do nich, umożliwiając tym samym prawie nieograniczoną możliwość korzystania z wielu przejawów twórczości autorskiej. Należy jednak pamiętać, że tak samo jak większość sfer funkcjonowania naszego społeczeństwa, także korzystanie z utworów autorskich jest obwarowane wieloma zasadami znajdującymi odzwierciedlenie w obowiązujących aktualnie przepisach prawa autorskiego. Poniżej znalazło się omówienie najważniejszych z nich.

Najważniejszym aktem prawnym regulującym zasady korzystania z cudzych utworów jest ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm.). 20 listopada 2015 r. ustawa ta uległa zmianie, wpływając m.in. na zasady korzystania z utworów przez placówki oświatowej. Zgodnie z przepisami ustawy przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia, określany jako „utwór”. Przykładowo, utworami będą dzieła literackie, naukowe, programy komputerowe, utwory plastyczne, fotograficzne, muzyczne czy audiowizualne, w tym także filmowe. Przepisy ustawy wyłączają spod ochrony prawa autorskiego jedynie wąską grupę wskazanych w niej rodzajów twórczości, do których należą:

  • akty normatywne lub ich urzędowe projekty,
  • urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole,
  • opublikowane opisy patentowe lub ochronne,
  • proste informacje prasowe. 

Ochrona ze strony praw autorskich przysługuje nie tylko twórcy utworu pierwotnego (np. książki), ale także osobie, która stworzy opracowanie cudzego utworu, np. dokona tłumaczenia książki napisanej przez kogoś innego. Takie opracowanie uznawane jest za nowe dobro intelektualne i podlega ochronie prawnej. Oczywiście, wprowadzenie tego typu zmian wymaga co do zasady uzyskania uprzedniego zezwolenia twórcy dzieła podlegającego następnie opracowaniu.

„Ilustrowanie treÊci” ma s∏u˝yç ich pe∏niejszemu  zrozumieniu przez uczniów. Oznacza to, ˝e przygotowujàc si´ do zaj´ç, nauczyciel mo˝e korzystaç z ró˝nego rodzaju utworów, dzie∏ literackich, filmów, fotografii czy pomocy naukowych, które u∏atwià prowadzenie procesu edukacyjnego. 

Ustawa rozróżnia prawa autorskie osobiste i prawa autorskie majątkowe. Te pierwsze, zdefiniowane w art. 16 ustawy, podlegają zazwyczaj nieograniczonej czasowo ochronie, nie można się także ich zrzec czy zbyć ich np. w drodze sprzedaży. Autorskie prawa osobiste chronią więź twórcy z jego utworem, a w szczególności jego prawo do:

  • autorstwa utworu,
  • oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo,
  • nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania,
  • decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności,
  • nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Natomiast autorskie prawa majątkowe dają twórcy wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do otrzymywania wynagrodzenia za korzystanie z utworu (art. 17 ustawy). Twórca ma zatem możliwość zawierania umów przenoszących przysługujące mu prawo do utworu, umów licencyjnych czy upoważniających do korzystania z jego utworu. W przeciwieństwie do autorskich praw osobistych, autorskie prawa majątkowe są ograniczone w czasie. Oznacza to, że w celu korzystania z utworów, które są chronione prawem autorskim, konieczne jest bądź uzyskanie zgody autora danego utworu, bądź organizacji, które takich autorów reprezentują – przykładowo ZAiKS czy ZPAV. Organizacje te, reprezentując wydawców i twórców, po zainkasowaniu opłaty umożliwiają legalne korzystanie z utworów i dzieł w formie analogowej i cyfrowej. Przepisy ustawy przewidują jednak alternatywne, darmowe sposoby korzystania z utworów objętych ochroną prawną. Należą do nich: korzystanie z utworów przez instytucje oświatowe, korzystanie z utworów w zakresie własnego użytku osobistego, prawo cytatu oraz możliwość publicznego odtwarzania w trakcie imprez szkolnych.

Korzystanie z utworów w celach dydaktycznych

Najbardziej interesującym szkoły sposobem korzystania z utworów autorskich jest korzystanie z utworów chronionych na potrzeby zilustrowania treści przekazywanych w celach dydaktycznych lub w celu prowadzenia badań naukowych. Dzięki temu możliwe jest korzystanie z utworów w oryginale i w tłumaczeniu, zwielokrotnianie rozpowszechnionych drobnych utworów bądź fragmentów większych utworów (art. 27 ust. 1 ustawy). Przez utwór rozpowszechniony rozumie się utwór, który za zezwoleniem twórcy został w jakikolwiek sposób udostępniony publicznie (chodzi więc o legalnie rozpowszechnione kopie danego utworu). Należy zaznaczyć, że przepis ten uległ zmianie w listopadzie 2015 r. Pojawiające się w nim pojęcie „instytucji oświatowej” należy rozumieć w taki sposób, jak zostało to określone w nowej definicji zawartej w art. 6 ust. 1 pkt 13 ustawy. Zgodnie z tą definicją przez „instytucje oświatowe” należy rozumieć jednostki organizacyjne, o których mowa w art. 2 ustawy o systemie oświaty, a także m.in. szkoły, zespoły szkół oraz szkolne punkty konsultacyjne przy przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych i przedstawicielstwach wojskowych Rzeczypospolitej Polskiej. Pozostałe placówki (w tym np. żłobki), które nie zostały objęte zakresem definicji, nie będą miały możliwości korzystania z utworów chronionych prawem autorskim na zasadach wskazanych w art. 27 ust. 1 ustawy. Natomiast szkoły, zarówno publiczne, jak i niepubliczne, mają taką możliwość.

Pewne wątpliwości może wzbudzać pojęcie „ilustrowania treści” przekazywanych w celach dydaktycznych. Przyjmuje się, że należy przez to rozumieć podejmowanie takich działań, które mają służyć wyjaśnieniu bądź pogłębieniu prezentowanych uczniom treści w celu ich pełniejszego i bardziej przystępnego zrozumienia. Krótko mówiąc, „ilustrowanie treści” ma służyć ich pełniejszemu zrozumieniu przez uczniów. Oznacza to, że przygotowując się do zajęć, nauczyciel może korzystać z różnego rodzaju utworów, dzieł literackich, filmów, fotografii czy pomocy naukowych, które ułatwią prowadzenie procesu edukacyjnego. 

W szkołach, w których nauczyciel tworzy np. kluby dyskusyjne z wybranymi uczniami podzielajàcymi jego zainteresowania, mo˝liwe jest korzystanie na podstawie tego przepisu z egzemplarzy danego utworu bez naruszania przy tym praw autorskich.

Wspomniana zmiana przepisów poszerzyła także dopuszczalny zakres zwielokrotniania utworów przez instytucje oświatowe, zakładając oczywiście, że jest ono dokonywane na potrzeby zilustrowania treści przekazywanych w celach dydaktycznych. Przed zmianą przepisów szkoły mogły zgodnie z prawem dokonywać zwielokrotniania jedynie fragmentów rozpowszechnionych już utworów (niezależnie od tego, czy były to utwory drobne, czy większe). W obecnym stanie prawnym możliwe jest powielanie całych drobnych rozpowszechnionych utworów, a także fragmentów utworów większych. Nauczyciel może więc w ramach ilustrowania treści przekazywanych w celach dydaktycznych zwielokrotnić krótkie utwory literackie czy fotograficzne, czego przed nowelizacją nie można było zrobić w zgodzie z przepisami prawa autorskiego. Co istotne, szkoły mają obecnie możliwość zwielokrotniania całych drobnych i fragmentów większych rozpowszechnionych utworów nie tylko w formie analogowej, ale także elektronicznej, zakładając oczywiście, że ma to służyć ilustrowaniu treści przekazywanych w celach dydaktycznych

Powyższe oznacza, że szkoły mogą w ramach dozwolonego użytku (art. 27 ust. 1 ustawy) posługiwać się utworami pod każdą postacią (płyty CD i DVD, materiały zamieszczone w Internecie, materiały graficzne i fotograficzne), zakładając oczywiście, że prezentowane uczniom treści związane są z prowadzonymi w szkole zajęciami. Rozpowszechnianie tych samych utworów poza grupą uczniów w czasie trwania lekcji (np. prezentowanie ich na publicznie dostępnej stronie internetowej szkoły) będzie stanowiło naruszenie praw autorskich. Na tej samej zasadzie możliwe jest dokonywanie kopii utworów. Jeżeli dochodzi do tego w celach edukacyjnych na potrzeby prowadzonych lekcji, to będzie to zgodne z przepisami, jednak zamieszczenie sporządzonych przez nauczyciela np. kopii utworu muzycznego na stronie internetowej szkoły będzie stanowiło naruszenie przepisów prawa autorskiego. Jeżeli utwory chronione prawem autorskim miałyby być udostępniane publicznie w taki sposób, że każdy mógłby mieć do nich dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym, należy upewnić się, że z utworów tych będą mogły korzystać wyłącznie osoby z ograniczonego kręgu osób uczących się (czyli udostępnianie utworów służących ilustrowaniu treści przekazywanych w celach dydaktycznych może odbywać się np. przez szkolny intranet, do ...

To wydanie dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy