Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

12 czerwca 2018

NR 68 (Grudzień 2016)

Zmiany, zmiany, zmiany, czyli co nas czeka w oświacie …

0 68

Powoli dobiega końca czas przeznaczony na konsultacje społeczne i uzgodnienia międzyresortowe dotyczące zmian proponowanych w polskiej oświacie, jakie mają być wprowadzane od nowego roku szkolnego. Rozpoczęty proces legislacyjny dotyczy formalnie dwóch aktów prawnych: ustawy Prawo oświatowe oraz ustawy Przepisy wprowadzające ustawę Prawo oświatowe. Jednak w błędzie będzie ten, kto sądzi, że w obiegu prawnym w związku z tym w najbliższym czasie pojawią się tylko te dwie regulacje prawne. 

Okazuje się bowiem, że ustawa Prawo oświatowe swoim zakresem nie obejmuje wszystkich aspektów uregulowanych w dotychczasowej ustawie o systemie oświaty, chociaż w zasadniczym zakresie ją zastępuje. Oznacza to, że wszystkie pozostałe aspekty będą nadal normowane właśnie w ustawie o systemie oświaty, ale zmienionej
zgodnie z założeniami ustawodawcy. Tak więc w obrocie prawnym będą funkcjonowały trzy akty prawne: ustawa Prawo oświatowe, zmieniona ustawa o systemie oświaty i ustawa Przepisy wprowadzające ustawę Prawo oświatowe. 

Z uwagi na fakt, że nowe regulacje są bardzo obszerne, nie jest możliwe ich dokładne omówienie w formule jednego artykułu. Dlatego też w niniejszej analizie dokonałem niezbędnych ograniczeń, wybierając elementy najistotniejsze, ze świadomością tego, że należałoby się pochylić nad poszczególnymi propozycjami rozwiązań i dokładniej je omówić. Dlatego też rozważam napisanie cyklu artykułów dotyczących tej kwestii. W każdym z tekstów (w ramach tego cyklu) byłyby analizowane proponowane lub też już wprowadzane zmiany w polskim systemie oświatowym. W ten sposób można by dosyć dokładne (na ile jest to realne) omówić wszystkie propozycje zmian jeszcze przed zakończeniem bieżącego roku szkolnego. 

Po takim wprowadzeniu aż się prosi o kilka słów dotyczących przyczyn wprowadzania kolejnych już zmian w funkcjonowaniu polskiej oświaty. 

Zgodnie z założeniami reformy systemu oświaty z 1999 r. do polskiego systemu edukacyjnego wprowadzono nowego typu szkołę, tj. samodzielnie funkcjonujące gimnazjum. Miało ono, w swoich założeniach, być podstawą wyrównywania szans edukacyjnych uczniów pochodzących z różnych środowisk oraz miało być drogą do podniesienia jakości nauczania. Wprowadzenie gimnazjum miało być istotnym wstępem do reformowania kształcenia średniego i zasadniczego. Miało ono kumulować potencjał kadry nauczycielskiej i potencjał materialny szkoły. Miało być też programowo związane ze szkołami ponadgimnazjalnymi, jako pierwszy stopień kształcenia średniego. Równocześnie skutkowało to ograniczeniem kształcenia w szkołach podstawowych do lat sześciu. Jak powszechnie wiadomo, wdrożenie nowego typu szkoły (z jednoczesnym skróceniem nauki w szkole podstawowej) spotkało się z negatywną oceną znacznej części społeczeństwa, ale również i środowiska oświatowego. W związku z niedokończeniem reformy szkół ponadgimnazjalnych gimnazjum pozostało w silnych związkach ze szkołą podstawową. Znacznej części samorządów nie udało się utworzyć gimnazjów w samodzielnych obiektach. Bardzo często istniejące budynki szkolne sztucznie dzielono na dwie części i w jednej lokowano nową szkołę podstawową, a w drugiej − właśnie gimnazjum. W innych przypadkach tworzono zespoły szkoły podstawowej z gimnazjum (niejednokrotnie dołączając do tego zestawu jeszcze przedszkole) lub gimnazjum ze szkołą ponadgimnazjalną. Takie rozwiązania w rażący sposób wypaczały założenia przyjęte przez ówczesnych reformatorów szkolnictwa. 

Należy przy tym zwrócić uwagę na fakt, że obowiązująca od 1991 r. ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty była jedną z najczęściej nowelizowanych aktów prawnych (ponad sto razy). Liczne, a przy tym obszerne nowelizacje, wprowadzające obok zmian w samej ustawie wiele regulacji epizodycznych i przejściowych, spowodowały brak przejrzystości i tym samym czytelności tego podstawowego dla funkcjonowania oświaty polskiej aktu normatywnego. Warto zwrócić uwagę chociażby na numerowanie poszczególnych artykułów, np.: grupa artykułów o numerze bazowym 44, a dotycząca zasad oceniania, egzaminowania i promowania uczniów (aczkolwiek sam art. 44 dotyczy upoważnienia ministra do wydania aktu wykonawczego regulującego kwestie powoływania rad rodziców), została rozbudowana od art. 44a do art. 44zzzy! Wystarczy pomylić się o jedno „z”, a już mamy zupełnie inny przepis prawny. Z tego też względu na potrzebę przygotowania i uchwalenia nowego aktu ustawowego o znaczeniu systemowym w obszarze oświaty wskazywano już wielokrotnie w latach ubiegłych. Poza ewidentną potrzebą uporządkowania w zakresie układu i numerowania poszczególnych przepisów (co znacznie ułatwi korzystanie z nich) przewidywane są także inne zmiany systemowe w wybranych obszarach oświaty, wzmacniające i uzupełniające zakładane zmiany ustroju szkolnego. 

Po tym krótkim wprowadzeniu zajmiemy się pierwszym z procedowanych aktów prawnych, a mianowicie ustawą Prawo oświatowe. 

Najistotniejszą zmianą w stosunku do stanu obecnego są rozwiązania dotyczące nowego ustroju szkolnego oraz związane z tym modyfikacje w organizacji i funkcjonowaniu szkół i placówek oświatowych. Zgodnie z proponowanym rozwiązaniem ustrój szkolny z obecnego systemu 6-letniej szkoły podstawowej, 3-letniego gimnazjum, 3-letniego liceum ogólnokształcącego, 4-letniego technikum, 3-letniej zasadniczej szkoły zawodowej oraz szkoły policealnej ulegnie przekształceniu. W prezentowanych założeniach docelowa struktura szkolnictwa będzie obejmowała następujące rodzaje szkół i placówek oświatowych:

  • 8-letnią szkołę podstawową,
  • 4-letnie liceum ogólnokształcące,
  • 5-letnie technikum,
  • 3-letnią branżową szkołę pierwszego stopnia,
  • 2-letnią branżową szkołę drugiego stopnia,
  • 3-letnią szkołę specjalną przysposabiającą do pracy (jest to szkoła specjalna przeznaczona wyłącznie dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym oraz dla uczniów z niepełnosprawnościami sprzężonymi),
  • szkołę policealną dla osób posiadających wykształcenie średnie lub wykształcenie średnie branżowe, o okresie nauczania nie dłuższym niż 2,5 roku.

Nieuchronną konsekwencją planowanych zmian w ustroju szkolnym jest konieczność dostosowania rozwiązań prawnych w zakresie: 

  • organizacji kształcenia w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych, w tym funkcjonowania oddziałów dwujęzycznych (możliwość tworzenia od 7 klasy szkoły podstawowej), międzynarodowych, sportowych oraz szkół dla dorosłych,
  • określenia czasu trwania obowiązku szkolnego oraz zapisów dotyczących form spełniania obowiązku szkolnego i obowiązku nauki,
  • mechanizmów rekrutacyjnych do szkół,
  • podstawy programowej wychowania przedszkolnego i kształcenia ogólnego,
  • podstawy programowej kształcenia w zawodach,
  • podręczników do kształcenia ogólnego, a w tym w zakresie dotacji podręcznikowej),
  • ramowych planów nauczania,
  • druków szkolnych i świadectw,
  • systemu egzaminacyjnego, w tym wprowadzenie egzaminu ósmoklasisty. 

W projekcie przedmiotowej ustawy nowością są zapisy określające obowiązek zawarcia w statucie szkoły sposobu organizacji i realizacji zadań z zakresu wolontariatu. Umożliwia się samorządowi uczniowskiemu podejmowanie różnych działań w tym zakresie w porozumieniu z dyrektorem szkoły lub placówki. Idea wolontariatu szkolnego ma na celu rozwijanie kompetencji społecznych i interpersonalnych uczniów, w tym szacunku do drugiego człowieka, uwrażliwienie na potrzeby osób potrzebujących, rozwijanie empatii oraz aktywizowanie współpracy z organizacjami pozarządowymi. Dlatego właśnie promowanie idei wolontariatu oraz angażowanie dzieci i młodzieży szkolnej w różnorodne projekty powinno odbywać się według określonych i przyjętych przez szkołę zasad. Jednak powinno się to odbywać − zgodnie z duchem wolontariatu − na zasadach dobrowolności. Z tych też względów w zapisach projektu ustawy jest mowa o konkretnym organie (rada wolontariatu), który powinien koordynować działania w zakresie szkolnego wolontariatu. 

Warto zwrócić uwagę na zapisy sformułowane już w art. 1: „system oświaty zapewnia w szczególności … 11) kształtowanie u uczniów postaw prospołecznych, w tym poprzez możliwość udziału w działaniach z zakresu wolontariatu, sprzyjających aktywnemu uczestnictwu uczniów w życiu społecznym; 12) upowszechnianie wśród dzieci i młodzieży wiedzy i umiejętności niezbędnych do aktywnego uczestnictwa w kulturze i sztuce narodowej i światowej; 16) dostosowywanie kierunków i treści kształcenia do wymogów rynku pracy; 21) kształtowanie u uczniów umiejętności sprawnego posługiwania się technologiami informacyjno-komunikacyjnymi. 

Celowo nie podaję wszystkich zapisów tego artykułu, gdyż często są to rozwiązania czy też regulacje przeniesione wprost z obecnej ustawy o systemie oświaty, a w prezentowanych rozważaniach koncentruję się na najistotniejszych (moim zdaniem) zmianach.

Nowe regulacje podtrzymują przyjętą od niedawna nomenklaturę oświatową. Mianowicie, o klasie mówi się wówczas, gdy mamy na myśli poziom, np.: klasa pierwsza, druga, trzecia itp. Natomiast gdy mamy na myśli zespół uczniów, stosuje się pojęcie oddział. Tak stanowi art. 96: (1.) Podstawową jednostką organizacyjną szkoły jest oddział, z wyjątkiem szkoły artystycznej realizującej wyłącznie kształcenie artystyczne. (2.) Oddziałem opiekuje się nauczyciel wychowawca. Oznacza to, że nie można mówić o wychowawcy klasy, ale o wychowawcy oddziału. Dalej następuje kolejny ważny zapis, którego brakowało w poprzednich regulacjach (3.) W celu zapewnienia ciągłości i skuteczności pracy wychowawczej nauczyciel wychowawca opiekuje się danym oddziałem w ciągu całego etapu edukacyjnego. 

Każdy nauczyciel – nie tylko dyrektor szkoły – powinien dokładnie zapoznać się z zapisami tego artykułu, gdyż zawiera on słowniczek aktualnie obowiązujących pojęć oświatowych. Warto więc uaktualnić swoją wiedzę tym zakresie. 

Trzeba też wspomnieć o istotnej nowości, jaką jest usankcjonowany w art. 4 pkt 10 „oddział przygotowawczy”. Pod tym pojęciem należy rozumieć oddział szkolny dla osób niebędących obywatelami polskimi oraz osób będących obywatelami polskimi, podlegających obowiązkowi szkolnemu lub obowiązkowi nauki, które pobierały naukę w szkołach funkcjonujących w systemach oświaty innych państw, które nie znają języka polskiego albo znają go na poziomie niewystarczającym do korzystania z nauki, jak również wykazują zaburzenia w komunikacji oraz trudności adaptacyjne związane z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, co wymaga dostosowania procesu i organizacji kształcenia do ich potrzeb i możliwości edukacyjnych, zorganizowanych zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 162 ust. 16 pkt 2. Nowa forma organizacyjna szkoły jest więc adresowana do uczniów, którzy przybywają z zagranicy, zarówno dla obywateli polskich, jak i cudzoziemców. W ostatnich latach można zaobserwować, że w polskim systemie oświaty nieustannie wzrasta liczba dzieci z rodzin migranckich (różnego typu), które mają istotne problemy komunikacyjne związane z nieznajomością lub słabą znajomością języka polskiego lub trudności adaptacyjne związane z wcześniejszym kształceniem za granicą. Okazuje się, że dotychczasowe rozwiązania, takie jak możliwość korzystania w szkole z dodatkowych zajęć z języka polskiego czy zajęć wyrównawczych z danych przedmiotów nauczania, są w obecnej sytuacji niestety niewystarczające. Taki oddział będzie mógł powstać także w trakcie trwania roku szkolnego − w przypadku jednoczesnego napływu do szkoły większej liczby uczniów przybywających z zagranicy. Natomiast szczegółowe warunki tworzenia, organizacji i działania oddziału przygotowawczego będzie mógł ustalić organ prowadzący, na wniosek dyrektora szkoły, w celu umożliwienia szybkiego i efektywnego włączenia tych uczniów do wspólnej nauki z polskimi rówieśnikami. Zgodnie z projektem oddziały przygotowawcze będą mogły być utworzone we wszystkich typach szkół publicznych i niepublicznych, w których realizowany jest obowiązek szkolny i obowiązek nauki. Wyjątek stanowią tylko: szkoły artystyczne, specjalne, sportowe i mistrzostwa sportowego oraz szkoły dla dorosłych. Jednak w przedszkolach nie będą organizowane oddziały przygotowawcze. 

W projekcie doprecyzowane zostały pojęcia wielodzietności i samotnego wychowywania dzieci, 

Zgodnie z nowymi definicjami wykształcenie podstawowe będzie posiadała osoba, która ukończyła: szkołę podstawową albo naukę w klasie szkoły artystycznej realizującej kształcenie ogólne, odpowiadającej ostatniej klasie szkoły podstawowej, albo podstawowe studium zawodowe. 

co znacznie ułatwi interpretację oraz rozumienie tych pojęć. I tak: wielodzietność rodziny oznacza rodzinę wychowującą troje i więcej dzieci. Natomiast samotne wychowywanie dziecka oznacza wychowywanie dziecka przez pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że osoba taka wychowuje co najmniej jedno dziecko wspólnie z jego rodzicem. 

Artykuł 18 sankcjonuje nową strukturę szkolnictwa (opisaną wcześniej), natomiast art. 19 ustala zasady ukończenia poszczególnych typów szkół. I tak, w ostatniej klasie szkoły podstawowej przeprowadza się egzamin ósmoklasisty. Natomiast ukończenie: 

  • szkoły podstawowej umożliwia dalsze kształcenie w szkołach ponadpodstawowych, o których mowa w art. 18 ust. 1 pkt 2 lit. a–d,
  • liceum ogólnokształcącego umożliwia uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego,
  • technikum umożliwia uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego oraz uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminów potwierdzających kwalifikacje w danym zawodzie,
  • branżowej szkoły I stopnia umożliwia uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w danym zawodzie, a także dalsze kształcenie w branżowej szkole II stopnia kształcącej w zawodzie, w którym wyodrębniono kwalifikację wspólną dla zawodu nauczanego w branżowej szkole I i II stopnia lub w liceum ogólnokształcącym dla dorosłych od klasy II,
  • branżowej szkoły II stopnia umożliwia uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w zawodzie, w którym wyodrębniono kwalifikację wspólną dla zawodu nauczanego w branżowej szkole I i II stopnia, po zdaniu egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w danym zawodzie, a także uzyskanie branżowego świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego,
  • szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy umożliwia uzyskanie świadectwa potwierdzającego przysposobienie do pracy,
  • szkoły policealnej umożliwia uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminów potwierdzających kwalifikacje w danym zawodzie.

Na nowo zostały zdefiniowane określone poziomy wykształcenia, co ma istotne znaczenie zarówno przy ubieganiu się o przyjęcie do szkoły wyższego szczebla, jak i przy zatrudnianiu na różnych stanowiskach zawodowych. Zgodnie z nowymi definicjami wykształcenie podstawowe będzie posiadała osoba, która ukończyła: szkołę podstawową albo naukę w klasie szkoły artystycznej realizującej kształcenie ogólne, odpowiadającej ostatniej klasie szkoły podstawowej, albo podstawowe studium zawodowe. Wykształcenie zasadnicze branżowe będzie posiadała osoba, która: ukończyła branżową szkołę I stopnia albo zdała egzamin eksternistyczny z zakresu wymagań określonych w podstawie programowej kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia oraz: 

  • ukończyła kwalifikacyjny kurs zawodowy w zakresie kwalifikacji wyodrębnionej w zawodzie nauczanym w branżowej szkole I stopnia lub 
  • posiada świadectwo potwierdzające kwalifikację wyodrębnioną w zawodzie nauczanym w branżowej szkole I stopnia, lub 
  • uzyskała dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe.

Wykształcenie średnie branżowe będzie posiadała osoba, która ukończyła branżową szkołę II stopnia. Wykształcenie średnie będzie posiadała osoba, która ukończyła: szkołę ponadpodstawową, o której mowa w art. 18 ust. 1 pkt 2 lit. a i b albo naukę w klasie szkoły artystycznej realizującej kształcenie ogólne, odpowiadającej ostatniej klasie liceum ogólnokształcącego, albo szkołę ponadgimnazjalną (trzyletnie liceum ogólnokształcące, czteroletnie technikum), szkołę ponadpodstawową działającą w systemie oświaty przed dniem 1 stycznia 1999 r., z wyjątkiem zasadniczych szkół zawodowych, szkół zasadniczych lub innych równorzędnych. I dalej, co niejako wynika z obecnego systemu szkolnego, wykształcenie gimnazjalne posiada osoba, która ukończyła: gimnazjum albo naukę w klasie szkoły artystycznej realizującej kształcenie ogólne, odpowiadającej ostatniej klasie gimnazjum. Wykształcenie zasadnicze zawodowe posiada osoba, która: ukończyła zasadniczą szkołę zawodową, szkołę zasadniczą lub inną szkołę równorzędną, albo zdała egzamin eksternistyczny z zakresu wymagań określonych w podstawie programowej kształcenia ogólnego dla zasadniczej szkoły zawodowej, oraz: 

  • ukończyła kwalifikacyjne kursy zawodowe...

To wydanie dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy