Dołącz do czytelników
Brak wyników

W kadrze dyrektora

7 czerwca 2019

NR 94 (Czerwiec 2019)

Wypadek przy pracy

294

Tematyka wypadków przy pracy w szkołach ma istotne znaczenie nie tylko dla potencjalnych poszkodowanych, ale także dla dyrektora szkoły. To właśnie na nim jako na pracodawcy spoczywa obowiązek podjęcia wszelkich działań niezbędnych do wyeliminowania lub ograniczenia zagrożeń istniejących w miejscu zatrudnienia.

Jeśli już dojdzie do wypadku, przepisy zobowiązują dyrektora do zapewnienia osobom poszkodowanym niezwłocznego udzielenia pierwszej pomocy. Dyrektor odpowiada również za ustalenie przyczyn i okoliczności wypadku, a także za podjęcie odpowiednich środków profilaktycznych mających zapobiec podobnym wypadkom w przyszłości.

POLECAMY

Przepisy regulujące problematykę wypadków przy pracy

Obecnie podstawowym aktem prawnym regulującym kwestię wypadków przy pracy jest ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1376 z późn. zm.), dalej: ustawa wypadkowa. Ustawa wypadkowa w ważnych kwestiach odsyła do Kodeksu pracy, m.in. w zakresie trybu ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy. Na podstawie k.p. wydane zostały istotne dla tematyki wypadków przy pracy akty wykonawcze:

  • rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz. U. z 2009 r. Nr 105, poz. 870),
  • rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 16 września 2004 r. w sprawie wzoru protokołu ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz. U. z 2004 r. Nr 227, poz. 2298),
  • rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 stycznia 2009 r. w sprawie statystycznej karty wypadku przy pracy (Dz. U. z 2009 r. Nr 14, poz. 80 z późn. zm.).

Charakterystyka wypadku przy pracy

Niezwykle istotną kwestią jest poznanie i prawidłowe zrozumienie definicji wypadku przy pracy. Od tego bowiem zależy późniejsze sklasyfikowanie (bądź nie) danego wypadku jako wypadku przy pracy, a co za tym idzie – przyznanie poszkodowanemu nauczycielowi odpowiednich świadczeń odszkodowawczych.
 

Definicja wypadku przy pracy została określona w art. 3 ust. 1 ustawy wypadkowej. Jest to nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą:

  • podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych,
  • podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia,
  • w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy.

Aby wypadek został sklasyfikowany jako wypadek przy pracy, musi spełniać określone ustawowe przesłanki, do których należą:

  • nagłość zdarzenia,
  • przyczyna zewnętrzna zdarzenia,
  • skutek w postaci urazu lub śmierci,
  • związek z pracą.


Jedynie łączne wystąpienie powyższych przesłanek pozwala mówić o wypadku przy pracy.
Wśród zwyczajnych wypadków przy pracy można zatem rozróżnić:

  • wypadki śmiertelne (w wyniku wypadku nastąpiła śmierć w okresie nieprzekraczającym 6 miesięcy od dnia wypadku),
  • wypadki ciężkie (w wyniku wypadku nastąpiło ciężkie uszkodzenie ciała, jak np. utrata wzroku czy słuchu),
  • wypadki zbiorowe (w wyniku wypadku poszkodowane zostały co najmniej dwie osoby).

Element nagłości w definicji wypadku przy pracy

Nagłość jest rozumiana jako zdarzenie, w którym czynnik urazowy (czyli wszystko to, co powoduje uraz lub śmierć, np. uderzające nauczycielkę drzwi bądź porażenie prądem) wywiera jednorazowe, momentalne działanie na organizm pracownika. Zwrócono tu uwagę przede wszystkim na czas oddziaływania czynnika szkodliwego dla organizmu. Tak rozumiana przesłanka ma za zadanie oddzielać przypadki chorób zawodowych, które powstają w wyniku długiego narażenia pracownika na szkodliwe czynniki występujące w środowisku pracy, od wypadków przy pracy. Przyjmuje sie, że zdarzenie jest „nagłe”, jeżeli nastąpiło w ciągu trwania jednego dnia pracy.

Zewnętrzna przyczyna zdarzenia

Jako przyczynę zewnętrzną należy rozumieć rozmaite czynniki oddziałujące na organizm człowieka, które w efekcie wywołują nagłe zdarzenie skutkujące urazem bądź śmiercią. Może to być czynnik gwałtowny, jak na przykład rozpędzone drzwi czy spadający element budynku. Często może jednak dojść do sytuacji, w których siła zewnętrzna wcale nie musi działać z dużą mocą, by doprowadzić do obrażeń. Może się bowiem zdarzyć, że przyczyna zewnętrzna nakłada się na schorzenie istniejące w organizmie osoby poszkodowanej.

Ponieważ w praktyce często trudno jest stwierdzić, czy to zewnętrzna przyczyna doprowadziła do powstania wypadku przy pracy, warto posłużyć się kilkoma zasadami wypracowanymi na podstawie orzecznictwa sądowego:

  • należy zastanowić się, czy gdyby pracownik nie pojawił się danego dnia w szkole, to czy spowodowałoby to u niego konsekwencje w postaci urazu lub śmierci,
  • przy kwalifikacji konkretnej okoliczności jako przyczyny zewnętrznej w rozumieniu ustawy wypadkowej ważne jest, aby stanowiła ona przyczynę sprawczą zdarzenia, natomiast nie musi być ona przyczyną wyłączną (jedyną),
  • zewnętrzną przyczyną sprawczą wypadku przy pracy może być każdy czynnik pochodzący spoza organizmu poszkodowanego, zdolny w istniejących warunkach wywołać szkodliwe skutki,
  • charakteru zewnętrzności nie odbierze przyczynie zdarzenia okoliczność, że wystąpiła ona w wyniku zawinionego działania poszkodowanego, pod wpływem alkoholu czy środków odurzających (wina poszkodowanego lub jej brak będzie odgrywała rolę dopiero w późniejszym etapie, przy określaniu prawa do świadczeń z tytułu wypadku przy pracy, na podstawie art. 21 ustawy wypadkowej).

Związek wypadku z wykonywaną pracą

Opisywane powyżej elementy tworzą razem pojęcie wypadku, nie mają jednak jeszcze żadnego znaczenia z punktu widzenia prawa pracy. Dopiero bowiem wystąpienie związku z pracą nadaje zdarzeniu charakter wypadku przy pracy i kwalifikuje do otrzymania ewentualnego zadośćuczynienia.

Jak należy rozumieć związek wypadku z wykonywaną pracą? 

Zgodnie z orzecznictwem SN sprowadza się on przede wszystkim do miejscowego i czasowego powiązania przyczyny zewnętrznej z pracą. Ma on oznaczać miejscowe i czasowe lub funkcjonalne powiązanie przyczyny zewnętrznej z wykonywaniem ubezpieczonej czynności. Wypadek (czyli nagłe zdarzenie spowodowane przyczyną zewnętrzną skutkujące urazem lub śmiercią) ma nastąpić w miejscu i czasie (podczas) wykonywania ubezpieczonej czynności. Mogą to być również inne okoliczności, pod warunkiem, że istnieje związek pomiędzy nimi a funkcją pełnioną przez poszkodowanego pracownika. Przykładowo, oczywiste będzie uznanie za wypadek przy pracy urazu doznanego przez nauczyciela w trakcie prowadzenia zajęć w szkole (związek czasowy i miejscowy). Jednak równie dobrze za wypadek przy pracy może zostać uznany uraz nauczyciela doznany w trakcie wycieczki z uczniami (istnieje bowiem związek funkcjonalny).

Widać zatem, że chcąc uznać dany wypadek za wypadek przy pracy, trzeba ustalić, że w momencie jego zdarzenia pracownik wykonywał pracę (czyli jedną z czynności wymienionych w punktach 1–3 art. 3 ustawy wypadkowej). Będzie to stwierdzenie istnienia wypadku przy pracy na podstawie związku miejscowego i czasowego. Dopiero w sytuacji, gdy do zdarzenia dojdzie poza miejscem i czasem pracy, trzeba będzie stwierdzić istnienie związku funkcjonalnego. 

Obowiązki dyrektora w postępowaniu powypadkowym

Przytoczone powyżej kwestie stanowią podstawę do ustalenia, czy nieszczęśliwe zdarzenie, które miało miejsce w szkole, można zakwalifikować jako wypadek przy pracy (a co za tym idzie – czy osoba poszkodowana otrzyma odpowiednie odszkodowanie), czy też będzie pozbawione ochrony prawnej. Ustalenie to musi jednak zostać poprzedzone wieloma czynnościami, które pozwolą dyrektorowi szkoły na zabezpieczenie miejsca wypadku, a także na zebranie odpowiedniego materiału dowodowego będącego podstawą późniejszej klasyfikacji prawnej wypadku. Wspomniana procedura została omówiona w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz. U. z 2009 r. Nr 105, poz. 870). Jak już powiedziano, bardzo ważne jest, aby procedura ta była skrupulatnie przestrzegana, ponieważ najmniejsze niedopatrzenie może później zostać odczytane przez Inspekcję Pracy jako nieprzestrzeganie odpowiednich przepisów BHP, co będzie się wiązało z karą grzywny. O sposobie postępowania w razie wystąpienia wypadku przy pracy należy również poinformować nauczycieli i pracowników niepedagogicznych, ponieważ w wielu miejscach tego postępowania wymagana jest ich współpraca. Pracownicy muszą być świadomi, że w razie wystąpienia nieszczęśliwego wypadku są zobowiązani (oczywiście w miarę możliwości) do poinformowania o nim bez zbędnej zwłoki dyrektora. Podobnie mają postąpić wszyscy pracownicy, którzy byli świadkami wypadku. Bez takich informacji nie może zostać formalnie wszczęta procedura ustalania przyczyn i okoliczności wypadku. Bardzo ważne jest więc, aby poszkodowana osoba nie ukrywała tego faktu, lecz (we własnym interesie) powiadomiła o nim dyrektora szkoły. 

Zabezpieczenie miejsca wypadku

W momencie powzięcia informacji o wypadku rozpoczynają się obowiązki dyrektora związane z tą kwestią. Po zapewnieniu pomocy medycznej poszkodowanym osobom musi on zadbać o to, by nie dopuścić bądź zminimalizować szansę powstania kolejnego wypadku. W tym celu, do czasu ustalenia wszystkich okoliczności i przyczyn powstania wypadku, dyrektor musi doprowadzić do zabezpieczenia miejsca wypadku przed osobami trzecimi (niepowołanymi do ustalania przyczyn powstania wypadku). W przypadku szkoły jest to szczególnie ważne (a także utrudnione), ponieważ przez większość czasu przebywa w niej duża liczba uczniów czy rodziców. W przypadku gdy wypadek został spowodowany przez działające w szkole urządzenia, należy zadbać o to, by na czas ustalania przyczyn powstania wypadku pozostawały one wyłączone.

Należy również zapobiec wszelkim zmianom w położeniu sprzętu, które mogłyby później uniemożliwić odtworzenie okoliczności wypadku (należy więc zapobiec zatarciu ewentualnych dowodów, które mogą pomóc w ustaleniu przyczyn powstania wypadku). Zmiana miejsca położenia lub uruchomienie wyżej wspomnianych maszyn jest możliwe tylko po wyrażeniu zgody przez dyrektora szkoły (oraz po uzgodnieniu tej kwestii ze społecznym inspektorem pracy, jeżeli w szkole został on wybrany). Ponadto, zmiany takie wymagają wcześniejszych oględzin miejsca wypadku, a także zarejestrowania ułożenia poszczególnych elementów na fotografii (bądź szkicu). W przypadku wypadku śmiertelnego, ciężkiego bądź zbiorowego przepisy stawiają surowsze wymogi w sprawie wznowienia pracy lub przeniesienia maszyn – kwestia ta musi być uzgodniona zarówno z właściwym (ze względu na siedzibę szkoły) inspektorem pracy, jak i z prokuratorem. Powyższe zastrzeżenia mogą zostać pominięte wyłącznie w przypadku, gdy jest to konieczne w celu ratowania osób, mienia bądź zapobieżenia innym niebezpieczeństwom.

Po zabezpieczeniu miejsca wypadku obowiązkiem dyrektora jest także powiadomienie właściwego inspektora pracy (może być to również powiadomienie telefoniczne) o każdym wypadku śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym.

Powołanie zespołu powypadkowego 

Po odpowiednim zabezpieczeniu miejsca wypadku przychodzi kolej na powołanie przez dyrektora szkoły zespołu powypadkowego, którego zadaniem jest ustalenie wszystkich okoliczności i przyczyn wypadku. Skład zespołu powypadkowego określa wspomniane już rozporządzenie w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy. Ostateczny skład zespołu powypadkowego określany jest w kilku etapach i zależy od istniejącej w danej szkole struktury BHP. Należy pamiętać, że bez względu na ostateczny skład zespołu powypadkowego jego powołanie zawsze należy do obowiązków dyrektora szkoły.

 

Z mocy prawa w skład zespołu wchodzą:

  • pracownik służby bezpieczeństwa i higieny pracy,
  • społeczny inspektor pracy.

Jeżeli w szkole nie została utworzona służba bezpieczeństwa, w miejsce pracownika służby bezpieczeństwa w skład zespołu zostanie powołany:

  • dyrektor szkoły lub pracownik zatrudniony przy innej pracy, któremu dyrektor powierzył wykonywanie zadań służby bezpieczeństwa i higieny pracy, albo
  • specjalista spoza szkoły.


W przypadku gdy w szkole nie działa społeczna inspekcja pracy, miejsce społecznego inspektora pracy zajmuje przedstawiciel pracowników posiadający aktualne zaświadczenie o ukończeniu szkolenia w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Jak widać, skład zespołu powypadkowego jest uzależniony od specyfiki danej szkoły. Jednak z założenia w każdej sytuacji w skład zespołu powinny wchodzić osoby ze strony pracodawcy oraz reprezentujące interes pracowników.

Rozporządzenie przewiduje też sytuację, gdy z powodu zbyt małej liczby zatrudnionych pracowników powołanie zespołu w składzie wyżej przedstawionym jest niemożliwe. W skład zespołu wchodzą wtedy jedynie dyrektor oraz specjalista BHP spoza zakładu pracy.

Obowiązujące przepisy nie przewidują obecnie możliwości, aby dyrektor mógł zrezygnować z obowiązku powołania zespołu powypadkowego (przez np. przekazanie go specjaliście spoza szkoły). Nie upoważnia go do tego również fakt, że wypadek został ewidentnie spowodowany z winy pracownika ani też oczywisty brak związku wypadku z pracą.

Zadania zespołu powypadkowego

Po wyłonieniu składu zespołu powypadkowego w sposób wyżej przedstawiony zespół przystępuje do pracy. Jego głównym obowiązkiem jest oczywiście ustalenie okoliczności i przyczyn wypadku oraz określenie w efekcie dochodzenia, czy wypadek spełnia kryteria wypadku przy pracy.
 

Rozporządzenie określa szczegółowo kolejne kroki procedury mającej w efekcie doprowadzić do ustalenia, czy mamy do czynienia z wypadkiem przy pracy. W tym celu zespół powypadkowy:

  • zobowiązany jest dokonać oględzin miejsca wypadku, stanu technicznego maszyn i innych urządzeń technicznych (jeżeli to one...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy