Dołącz do czytelników
Brak wyników

W kadrze dyrektora

8 lutego 2019

NR 90 (Luty 2019)

Odpowiedzialność dyscyplinarna nauczycieli

0 3000

Nauczyciel ma obowiązek przestrzegania prawa: po pierwsze – stanowionego przez organy władzy państwowej, po drugie – stanowionego przez organy władzy samorządowej i po trzecie – wewnątrzszkolnego, obowiązującego w szkole lub placówce.

Zgodnie z zapisami art. 83 Konstytucji RP „Każdy ma obowiązek przestrzegania prawa Rzeczypospolitej Polskiej”1. Zapis ten oznacza ponoszenie odpowiedzialności prawnej za wszelkie naruszenia obowiązujących reguł prawnych. Wspomniana odpowiedzialność prawna polega na obowiązku ponoszenia przez dany podmiot negatywnych konsekwencji (skutków) – sankcji przewidzianych przez prawo za zachowania stanowiące naruszenie obowiązków określonych w obowiązujących normach prawnych. 

POLECAMY

Biorąc pod uwagę rolę nauczyciela wynikającą z istoty tego zawodu, nauczyciel winien zachowywać się w taki sposób, by mógł stanowić wzór dla swoich uczniów.

 

Odpowiedzialność nauczyciela

Podejmując pracę pedagogiczną, nauczyciel musi mieć świadomość swoich moralnych powinności wobec uczniów, rodziców i społeczeństwa. Ignorancja i niedbalstwo pedagogiczne mogą zaważyć na przyszłości wychowanków, a nauczyciel może mieć poczucie źle spełnionego obowiązku i negatywną opinię najbliższego otoczenia i lokalnego środowiska. Uwzględniając zapisy Karty Nauczyciela, można podzielić zakres odpowiedzialności nauczyciela na dwie podstawowe grupy (tabela 1).

Tab. 1. Podstawowe grupy zakresu odpowiedzialności nauczyciela

Porządkowa Dyscyplinarna
    
Uchybienia przeciwko porządkowi pracy – art. 75 ust. 2 Karty Nauczyciela w związku 
z art. 108 Kodeksu pracy2
Uchybienia godności zawodu nauczyciela lub obowiązkom określonym w art. 6 KN – art. 75 ust. 1 i art. 75–85z Karty Nauczyciela oraz rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie szczegółowego trybu prowadzenia postępowania wyjaśniającego i dyscyplinarnego wobec nauczycieli oraz wznawiania postępowania dyscyplinarnego3 

 

Odpowiedzialność dyscyplinarna

W naszych rozważaniach zajmiemy się tylko odpowiedzialnością typowo dyscyplinarną, czyli tą znacznie poważniejszą niż porządkowa. Do dnia 8 sierpnia 2009 r. wyłącznie nauczyciele mianowani i dyplomowani (niezależnie od sposobu zatrudnienia) podlegali temu rodzajowi odpowiedzialności. Znowelizowana wówczas Karta Nauczyciela zrównała w zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej wszystkich nauczycieli, w tym stażystów oraz nauczycieli kontraktowych. Dlatego od roku 2009 odpowiedzialności dyscyplinarnej podlegają wszyscy nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w przedszkolach, szkołach i innych placówkach wymienionych w art. 1 ust. 1 Karty Nauczyciela4. Zatem obecnie, zgodnie z art. 75 Karty Nauczyciela, nauczyciele podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za uchybienia godności zawodu nauczyciela lub obowiązkom, o których mowa w art. 6 Karcie Nauczyciela. 

Zgodnie z wspomnianą normą prawną każdy nauczyciel jest obowiązany: 

1. rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły: dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą, w tym zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę,
2. wspierać każdego ucznia w jego rozwoju,
3. dążyć do pełni własnego rozwoju osobowego,
3a. doskonalić się zawodowo, zgodnie z potrzebami szkoły,
4.   kształcić i wychowywać młodzież w umiłowaniu Ojczyzny, w poszanowaniu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w atmosferze wolności sumienia i szacunku dla każdego człowieka,
5.   dbać o kształtowanie u uczniów postaw moralnych i obywatelskich zgodnie z ideą demokracji, pokoju i przyjaźni między ludźmi różnych narodów, ras i światopoglądów.

 

Etyczne/nieetyczne zachowania nauczyciela

O ile fachowość działań można w jakimś zakresie wyraźnie skonkretyzować, to jednak ocena wartości etycznej działań nauczyciela oraz wartości prezentowanych w kontaktach z wychowankami i uczniami jest niezwykle trudno wymierna. W związku z powyższym już w art. 9 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela5można przeczytać, że stanowisko nauczyciela może zajmować osoba, która przestrzega podstawowych zasad moralnych. Bardzo podobnie do tej kwestii odnosi się ustawa Prawo oświatowe, która w art. 5 zawiera zapis stanowiący, że nauczyciel w swoich działaniach dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych ma obowiązek kierowania się dobrem uczniów, troską o ich zdrowie, postawę moralną i obywatelską z poszanowaniem godności osobistej ucznia6. Z tego też względu tak ważną rolę odgrywają zasady nauczycielskiej etyki zawodowej. Zasady te zostały wprowadzone do rzeczywistości szkolnej w 2010 roku wraz ze standardami kontroli zarządczej7. W obecnej sytuacji prawnej stanowią one jedyny wymierny wskaźnik etycznego postępowania nauczycieli w danej szkole lub placówce oświatowej. Biorąc zatem pod uwagę rolę nauczyciela wynikającą z istoty tego zawodu, nauczyciel winien zachowywać się w taki sposób, by mógł stanowić wzór dla swoich uczniów, by nie było rozdźwięku pomiędzy jego osobistą postawą a tym, czego wymaga się od uczniów w procesie wychowawczym. 

Do przykładowych uchybień godności lub obowiązków nauczyciela można zaliczyć: 

  • stosowanie przemocy fizycznej lub przemocy psychicznej w stosunku do uczniów,
  • wyśmiewanie, dokuczanie, szykanowanie,
  • molestowanie seksualne,
  • korupcję, szantaż,
  • narażenie uczniów na utratę zdrowia,
  • wykorzystywanie stosunku zależności w celu wymuszania pożądanych zachowań i działań,
  • niską kulturę słowa (agresja słowna, wulgarne słownictwo), 
  • poświadczenie nieprawdy, fałszowanie dokumentów,
  • czerpanie korzyści materialnych,
  • udzielanie niedozwolonej pomocy uczniom podczas sprawdzianu i egzaminów zewnętrznych,
  • nierealizowanie podstawy programowej,
  • nieetyczne zachowania, np. nieprzestrzeganie tajemnicy rady pedagogicznej,
  • brak nadzoru nad uczniami w czasie zajęć organizowanych przez szkołę,
  • brak reakcji na łamanie prawa przez nauczycieli i uczniów,
  • porzucenie pracy,
  • prawomocne skazanie za przestępstwo,
  • wykorzystywanie cudzych materiałów, programów bez zgody ich autora (plagiaty).

Bezprawne działanie i zaniechanie działania

Co do zasady odpowiedzialność zawsze ponosi się za bezprawne działanie lub za zaniechanie działania. Badane jest zawsze konkretne działanie lub zaniechanie mające związek z pracą nauczyciela, a nie przebieg pracy zawodowej i stosunek do obowiązków. Przebieg pracy zawodowej lub stosunek do obowiązków może mieć znaczenie tylko przy wymierzaniu kary dyscyplinarnej, ale nie ma wpływu na wszczęcie i przebieg samego postępowania dyscyplinarnego. Spośród obowiązków nauczyciela określonych w art. 6 Karty Nauczyciela najdalej idąca konkretyzacja dotyczy rzetelnego realizowania zadań związanych z powierzonym nauczycielowi stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły: dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą, w tym realizowania zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę. Istnieje cały szereg przepisów zarówno powszechnie obowiązującego prawa, jak i przepisów o charakterze wewnętrznym, w których określono konkretne obowiązki nauczyciela związane choćby z realizacją podstawy programowej. Z kolei pewną część obowiązków nauczyciela stanowią typowe obowiązki pracownicze, które dotyczą praktycznie każdej osoby wykonującej pracę najemną. Obowiązki te tworzą określony u danego pracodawcy porządek pracy. Składa się na niego przestrzeganie ustalonej organizacji pracy, a więc: punktualne stawianie się na stanowisku pracy, nieopuszczanie swego stanowiska w czasie pracy bez usprawiedliwienia, stosowanie przyjętego w danym zakładzie pracy sposobu potwierdzania przybycia do pracy oraz usprawiedliwiania swojej nieobecności, a także przestrzeganie przepisów przeciwpożarowych i przepisów dotyczących bezpieczeństwa oraz higieny pracy. Kwestie te powinny znaleźć odzwierciedlenie w obowiązującym w danym zakładzie pracy regulaminie pracy, który uszczegóławia regulacje przewidziane w Kodeksie pracy oraz aktach wykonawczych wydanych na jego podstawie. Nauczyciel zobowiązany jest również do zapewnienia nadzoru nad uczniami w czasie zajęć, natomiast w czasie zajęć sprawnościowych ma zminimalizować wszelkie ryzyko dla zdrowia uczniów. Brak nadzoru nad uczniami stanowi naruszenie podstawowych obowiązków nauczyciela, za które nauczyciel ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną, nie zaś odpowiedzialność porządkową. 

Tryb postępowania dyscyplinarnego 

Tryb postępowania dyscyplinarnego w stosunku do nauczycieli można przedstawić w następujący sposób: 

  • wniosek do organu, przy którym działa komisja dyscyplinarna – podmiot wnioskujący,
  • postępowanie wyjaśniające – rzecznik dyscyplinarny,
  • wniosek o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego – rzecznik dyscyplinarny,
  • postępowanie dyscyplinarne w pierwszej instancji, komisja dyscyplinarna,
  • ewentualne odwołanie – strona odwołująca,
  • postępowanie dyscyplinarne w drugiej instancji – odwoławcza komisja dyscyplinarna,
  • ostateczne orzeczenie dyscyplinarne – uprawomocnienie orzeczenia. 

Tab. 2. Tryb postępowania dyscyplinarnego w stosunku do nauczycieli

Działanie  Podmiot podejmujący działanie
Wniosek o wszczęcie postępowania wyjaśniającego 
  • dyrektor szkoły, przedszkola lub innej placówki, 
  • organ prowadzący szkołę, głównie wobec dyrektora szkoły lub placówki,
  • związki zawodowe,
  • wizytator, 
  • informacja prokuratora, policji, sądu,
  • informacja prasowa jako źródło informacji
Polecenie przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego kurator oświaty w imieniu wojewody
Postępowanie wyjaśniające rzecznik dyscyplinarny dla nauczycieli przy wojewodzie lub jeden z zastępców rzecznika
Wniosek o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego wraz z wnioskiem o karę lub umorzenie postępowania   rzecznik dyscyplinarny dla nauczycieli przy wojewodzie lub jeden z zastępców prowadzących postępowanie wyjaśniające
Postępowanie dyscyplinarne w pierwszej instancji  komisja dyscyplinarna dla nauczycieli przy wojewodzie
Postępowanie odwoławcze  Odwoławcza Komisja Dyscyplinarna dla Nauczycieli (OKDN) przy Ministrze Edukacji Narodowej lub przy Ministrze Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Odwołanie od orzeczeń OKDN8  przy MEN  9 i MKi DN10  – może składać każda ze stron postępowania   sąd apelacyjny – sąd pracy i ubezpieczeń społecznych

Kiedy można wszcząć postępowanie dyscyplinarne?

Należy jednak pamiętać o tym, że nie można wszczynać postępowania dyscyplinarnego w stosunku do nauczycieli w każdym czasie i bez żadnych ograniczeń. Podobnie jak w przypadku postępowania karnego, funkcjonuje „instytucja” przedawnienia postępowania dyscyplinarnego. Oznacza to, że postępowanie dyscyplinarne nie może być wszczęte po upływie 3 miesięcy od dnia uzyskania przez wojewodę wiadomości o popełnieniu czynu lub po upływie 3 lat od popełnienia tego czynu. Jednak jeżeli czyn popełniony przez nauczyciela stanowi przestępstwo, wówczas okres ten nie może być krótszy od okresu przedawnienia ścigania tego przestępstwa. I jeszcze jedno ograniczenie – pomimo prawidłowego wszczęcia postępowania, karalność przewinienia dyscyplinarnego ustaje z upływem 5 lat od popełnienia tego czynu. Rozwiązanie stosunku pracy po popełnieniu czynu nie stanowi przeszkody do wszczęcia i prowadzenia postępowania dyscyplinarnego oraz wymierzenia kary dyscyplinarnej. 

Istnieje też kilka istotnych uwarunkowań. Otóż nie wszczyna się postępowania dyscyplinarnego, a wszczęte umarza się, gdy za popełnione przewinienie nauczyciel został ukarany karą porządkową zgodnie z art. 108 Kodeksu pracy. W przypadku popełnienia przez nauczyciela czynu powodującego odpowiedzialność dyscyplinarną, który w świetle przepisów Kodeksu karnego stanowi przestępstwo, nauczyciel ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną i karną niezależnie. Wniosek o wszczęcie postępowania wyjaśniającego składany jest zawsze do wojewody, tj. organu, przy którym działa komisja dyscyplinarna. Wniosek powinien zawierać: wskazanie sposobu uchybienia godności i/lub obowiązkom, ustalenie: kto, kiedy, wobec kogo uchybił obowiązkom, dokumentację na potwierdzenie wniesionych zarzutów, opis czynności wyjaśniających przeprowadzonych przez dyrektora szkoły. 

Wniosek ten jest następnie analizowany i weryfikowany w ramach postępowania wyjaśniającego prowadzonego przez rzecznika dyscyplinarnego. 

Zadania dyrektora

Jak łatwo zauważyć, bardzo ważną rolę w związku z postępowaniem dyscyplinarnym nauczycieli odgrywa dyrektor szkoły. Jego zadania w tym zakresie są następujące: 

  1. Przygotowanie wniosku o wszczęcie postępowania wyjaśniającego:
    • stwierdzenie zaistnienia wykroczenia lub uchybienia w pracy nauczyciela,
    • dokonanie wstępnej analizy zaistniałego wykroczenia,
    • badanie zasadności zarzutów, przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego (ogląd miejsca zdarzenia, szkice z miejsca zdarzenia, rozmowy w pierwszej kolejności z poszkodowanymi lub pokrzywdzonymi, analiza dokumentacji szkolnej i innej związanej ze sprawą, wysłuchanie świadków zdarzenia, gromadzenie oświadczeń, rozmowy z uczniami, przeprowadzenie ankiet, zasięganie opinii, wezwanie policji itp.), czyli zebranie dowodów winy lub niewinności, 
    • na zakończenie – rozmowa z obwinionym nauczycielem oraz rozstrzygnięcie co do rodzaju odpowiedzialności za to uchybienie: odpowiedzialność z Kodeksu pracy za uchybienia przeciwko porządkowi pracy i wymierzenia kary porządkowej czy też odpowiedzialność dyscyplinarna.
  2. Przygotowanie formalnego wniosku o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego, postawienie zarzutów lub obwinienie o czyn, w tym wymienienie konkretnego zarzutu lub czynu, okoliczności zdarzenia, wskazanie terminu i czasu zdarzenia lub czynu. Postawienie zarzutu może wynikać z pisma prokuratury lub z wyroku sądowego.
  3. Złożenie formalnego wniosku do kuratora oświaty (wojewody) i załączenie teczki akt osobowych obwinionego nauczyciela.
  4. Wykonywanie orzeczeń dyscyplinarnych i zacieranie kar dyscyplinarnych 

Z kolei pierwszym etapem działania rzecznika dyscyplinarnego dla nauczycieli jest postępowanie wyjaśniające, w ramach którego zadaniem rzecznika dyscyplinarnego jest: 

  • ustalenie, czy za popełnione przewinienie nauczyciel nie został ukarany karą porządkową zgodnie z art. 108 Kodeksu pracy, czy nie nastąpiło przedawnienie odpowiedzialności dyscyplinarnej, 
  • przesłuchanie obwinionego oraz umożliwienie mu złożenia wyjaśnień, 
  • przesłuchanie świadków i biegłych, 
  • zebranie i przeprowadzenie dowodów koniecznych do wyjaśnienia sprawy, 
  • sporządzenie wniosku o wszczęcie postępowania
  • dyscyplinarnego do komisji dyscyplinarnej oraz przy-
  • gotowanie dokumentacji sprawy. 

Zadania komisji dyscyplinarnej

Natomiast zadaniem właściwej komisji dyscyplinarnej (do której trafił wniosek rzecznika dyscyplinarnego) jest: 

  • wszczęcie postępowania dyscyplinarnego – przyjęcie wniosku rzecznika dyscyplinarnego;
  • wyznaczenie składu orzekającego przez przewodniczącego komisji; 
  • postanowienie składu orzekającego o wszczęciu postępowania dyscyplinarnego i wyznaczeniu terminu rozprawy lub odmowie wszczęcia postępowania dyscyplinarnego, lub przekazaniu sprawy rzecznikowi w celu uzupełnienia; 
  • prowadzenie rozprawy – przeprowadzenie postępowania dowodowego;
  • wydanie orzeczenia dyscyplinarnego (oraz sporządzenie uzasadnienia):
    • o ukaraniu,
    • o uniewinnieniu, 
    • o umorzeniu postępowania;
  • przekazanie orzeczenia obwinionemu, dyrektorowi szkoły/placówki (lub organowi prowadzącemu – w przypadku obwinionego dyrektora). 

Rodzaje kar dyscyplinarnych11

Karami dyscyplinarnymi, jakimi mogą zostać ukarani nauczyciele, są:

  • nagana z ostrzeżeniem,
  • zwolnienie z pracy,
  • zwolnienie z pracy z zakazem przyjmowania ukaranego do pracy w zawodzie nauczyciela w okresie 3 lat od ukarania,
  • wydalenie z zawodu nauczyciela.
  •  

    Kara dyscyplinarna

    Wymierzenie kary dyscyplinarnej wydalenia z zawodu nauczyciela jest równoznaczne z zakazem przyjmowania ukaranego do pracy w zawodzie nauczyciela. Odpis prawomocnego orzeczenia o ukaraniu karą dyscyplinarną wraz z uzasadnieniem zawsze włączany jest do akt osobowych nauczyciela. 

    Kary dyscyplinarne wymierzane są przez komisje dyscyplinarne: 

    • w I instancji – orzekają komisje dyscyplinarne dla nauczycieli przy właściwym wojewodzie, 
    • w II instancji – orzeka odwoławcza komisja dyscyplinarna przy ministrze właściwym ds. oświaty. 

      Od prawomocnego orzeczenia odwoławczej komisji dyscyplinarnej przy ministrze stronom przysługuje odwołanie do sądu apelacyjnego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych właściwego wg miejsca zamieszkania obwinionego.

      Każde prawomocne orzeczenie komisji dyscyplinarnej podlega wykonaniu przez dyrektora szkoły, a w stosunku do dyrektora szkoły – przez organ prowadzący szkołę. Natomiast  w przypadku uniewinnienia nauczyciela lub umorzenia postępowania dyscyplinarnego z akt osobowych  usuwa się wszelkie dokumenty  dotyczące sprawy. 

      W procedurze postępowania dyscyplinarnego występuje jeszcze jeden bardzo ważny aspekt, a jest nim możliwość zawieszenia w pełnieniu obowiązków.

      Zgodnie z tą możliwością dyrektor szkoły może zawiesić w pełnieniu obowiązków nauczyciela, a organ prowadzący szkołę – nauczyciela pełniącego funkcję dyrektora szkoły, przeciwko któremu wszczęto postępowanie karne lub złożono wniosek o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego, jeżeli ze względu na powagę i wiarygodność wysuniętych zarzutów celowe jest odsunięcie nauczyciela od wykonywania...

      Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

      Przypisy