Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki szkolnej

4 czerwca 2018

NR 73 (Maj 2017)

Prawo autorskie w szkolnej praktyce − cz. 1

0 54

Jednostki oświatowe w porównaniu do ogółu użytkowników są uprzywilejowane, jeśli chodzi o nieodpłatne korzystanie z cudzych utworów. Nie mają jednak w tym zakresie pełnej swobody i również muszą szanować prawa twórców.

Prawa autorskie uczniów i nauczycieli

Utwór chroniony prawem autorskim

Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Dz. U. z 2016 r., poz. 666 z późn. zm.). Tak zdefiniowany utwór może być wyrażony słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (utwory literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe), mieć m.in. postać plastyczną, fotograficzną, muzyczną, słowno-muzyczną, sceniczną, sceniczno-muzyczną, choreograficzną, pantomimiczną, audiowizualną, w tym filmową. Chroniony jest zarówno utwór dokończony, jak i nieukończony, niezależnie od jego wartości i przeznaczenia.

Czego nie obejmuje ochrona?
Ochroną prawnoautorską jest objęty jedynie sposób wyrażenia utworu. Dlatego nie dotyczy ona odkryć, idei, procedur, metod i zasad działania oraz koncepcji matematycznych (art. a ust. 21 UoPAiPP).

Prawa osobiste i majątkowe
Prawo autorskie przysługuje twórcy, o ile ustawa nie stanowi inaczej. Dopóki twórca nie ujawnił swojego autorstwa, w wykonywaniu prawa autorskiego zastępuje go producent lub wydawca (art. 8 ust. 1 i 3 UoPAiPP). Twórcy przysługują autorskie prawa osobiste (m.in. do oznaczania utworu swoim nazwiskiem, pseudonimem lub anonimowej publikacji) oraz prawa majątkowe, w tym do wynagrodzenia za korzystanie z utworu (art. 16–17 UoPAiPP). Korzystanie z nich nie jest uzależnione od wieku (art. 8 ust. 1 UoPAiPP). Prawa autorskie mogą przysługiwać osobie pełnoletniej, jak i niepełnoletniej, o ile jej działalność ma twórczy charakter (art. 8 ust. 1 ustawy).

Prawa ucznia jako twórcy

Zgoda na korzystanie z utworu
Uczniowi jako twórcy przysługują m.in. prawa do zdecydowania o korzystaniu z utworu (np. publikacja w albumie, umieszczenie na stronie internetowej, wystawienie w galerii, rozporządzanie utworem) oraz do uzyskania wynagrodzenia za korzystanie z utworu. W związku z tym szkoła, która zamierza wykorzystać lub sprzedać pracę ucznia, powinna najpierw uzyskać zgodę rodzica lub opiekuna prawnego niepełnoletniego ucznia (art. 95 § 1 w zw. z art. 98 § 1ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 z późn. zm.) lub bezpośrednio ucznia pełnoletniego. Wprawdzie przepisy nie przewidują żadnej szczególnej formy zgody, więc może ona zostać udzielona w formie ustnej lub nawet w sposób dorozumiany, jednak dla celów dowodowych najlepiej, aby miała formę pisemną. Powinno z niej także wynikać, czy ewentualnie uczeń zrzeka się wynagrodzenia za korzystanie z jego utworu. Naruszenie praw autorskich ucznia stanowi przestępstwo (art. 115 i n. UoPAiPP). Ponadto dysponowanie pracami uczniów wykonanych z materiałów zakupionych przez ich rodziców narusza ich prawo własności, jeśli odbywa się bez uzyskania zgody chociażby wyrażonej w sposób dorozumiany.

Przykład

W statucie szkoły znalazł się zapis, że wszystkie prace plastyczne wykonane przez uczniów są przekazywane jednostce oświatowej celem sprzedaży, a uzyskane środki finansowe będą wydatkowane na cele statutowe. Szkoła nie może nałożyć na uczniów i ich rodziców obowiązku wykonywania na jej rzecz, zwłaszcza w celu dysponowania przez placówkę, prac w celach innych niż dokumentowanie postępów w nauce. Rodzice nie muszą się zgadzać na sprzedaż utworów wytworzonych przez ich dzieci z własnych materiałów.

Praca własnością szkoły
Inna jest sytuacja, gdy to szkoła zakupi niezbędne wyroby i materiały. Praca stanowi własność szkoły, jeśli wartość nakładu prac ucznia nie przekracza wartości materiałów (art. 192 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz. U. z 2016 r., poz. 380) i wówczas jako właściciel może nią dysponować. Powinna jednak pamiętać, że jeśli praca jest utworem, również i w tym przypadku prawa autorskie przysługują uczniowi, co pociąga za sobą konieczność uzyskania zgody na wprowadzenie oryginału do obrotu (art. 50 pkt 2 UoPAiPP). Dodatkowo skoro dana praca może dokumentować przebieg nauczania, zwłaszcza jeśli jest ona istotna ze względu na przebieg kształcenia autora, należałoby sporządzić dokumentację, np. fotograficzną (również za zgodą ucznia lub jego rodzica), zarówno gdy praca stanowi własność szkoły, jak i ucznia.

Prawa nauczyciela jako twórcy

Utwór stworzony w ramach obowiązków służbowych
W przypadku nauczyciela nie zawsze twórcza działalność na rzecz szkoły przyniesie mu dodatkowe profity. Na podstawie art. 12 UoPAiPP pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Pracownikowi nie przysługuje wówczas odrębne wynagrodzenie.

Nauczanie w prawie autorskim
Sama czynność nauczania, jako polegająca na podjęciu pewnego wysiłku umysłowego i obowiązku starannego działania, nie podlega ochronie prawnoautorskiej. Zgodnie z art. 1 ust. 1 UoPAiPP przedmiotem prawa autorskiego jest w szczególności przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci. Proces dydaktyczny nie sprowadza się do tak rozumianej indywidualnej i twórczej działalności, a jedynie do przekazania wiedzy z danej dziedziny.

Przykład 1

Nauczyciel edukacji wczesnoszkolnej układa dla uczniów proste piosenki i wierszyki w języku polskim oraz angielskim. Dodatkowo opracował zabawy ruchowe, w trakcie których dzieci poznawały elementy języka obcego. Nieskomplikowane wiersze i piosenki nie są utworami literackimi i w związku z tym nie korzystają z ochrony prawnej. Zaś sama zabawa jako koncepcja również nie stanowi przedmiotu prawa autorskiego (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 5 maja 2016 r. III AUa 1967/15, LEX nr 2 065 0...

To wydanie dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy