Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki szkolnej

4 czerwca 2018

NR 73 (Maj 2017)

Prawo autorskie w szkolnej praktyce − cz. 1

0 275

Jednostki oświatowe w porównaniu do ogółu użytkowników są uprzywilejowane, jeśli chodzi o nieodpłatne korzystanie z cudzych utworów. Nie mają jednak w tym zakresie pełnej swobody i również muszą szanować prawa twórców.

Prawa autorskie uczniów i nauczycieli

Utwór chroniony prawem autorskim

Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Dz. U. z 2016 r., poz. 666 z późn. zm.). Tak zdefiniowany utwór może być wyrażony słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (utwory literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe), mieć m.in. postać plastyczną, fotograficzną, muzyczną, słowno-muzyczną, sceniczną, sceniczno-muzyczną, choreograficzną, pantomimiczną, audiowizualną, w tym filmową. Chroniony jest zarówno utwór dokończony, jak i nieukończony, niezależnie od jego wartości i przeznaczenia.

Czego nie obejmuje ochrona?
Ochroną prawnoautorską jest objęty jedynie sposób wyrażenia utworu. Dlatego nie dotyczy ona odkryć, idei, procedur, metod i zasad działania oraz koncepcji matematycznych (art. a ust. 21 UoPAiPP).

Prawa osobiste i majątkowe
Prawo autorskie przysługuje twórcy, o ile ustawa nie stanowi inaczej. Dopóki twórca nie ujawnił swojego autorstwa, w wykonywaniu prawa autorskiego zastępuje go producent lub wydawca (art. 8 ust. 1 i 3 UoPAiPP). Twórcy przysługują autorskie prawa osobiste (m.in. do oznaczania utworu swoim nazwiskiem, pseudonimem lub anonimowej publikacji) oraz prawa majątkowe, w tym do wynagrodzenia za korzystanie z utworu (art. 16–17 UoPAiPP). Korzystanie z nich nie jest uzależnione od wieku (art. 8 ust. 1 UoPAiPP). Prawa autorskie mogą przysługiwać osobie pełnoletniej, jak i niepełnoletniej, o ile jej działalność ma twórczy charakter (art. 8 ust. 1 ustawy).

Prawa ucznia jako twórcy

Zgoda na korzystanie z utworu
Uczniowi jako twórcy przysługują m.in. prawa do zdecydowania o korzystaniu z utworu (np. publikacja w albumie, umieszczenie na stronie internetowej, wystawienie w galerii, rozporządzanie utworem) oraz do uzyskania wynagrodzenia za korzystanie z utworu. W związku z tym szkoła, która zamierza wykorzystać lub sprzedać pracę ucznia, powinna najpierw uzyskać zgodę rodzica lub opiekuna prawnego niepełnoletniego ucznia (art. 95 § 1 w zw. z art. 98 § 1ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 z późn. zm.) lub bezpośrednio ucznia pełnoletniego. Wprawdzie przepisy nie przewidują żadnej szczególnej formy zgody, więc może ona zostać udzielona w formie ustnej lub nawet w sposób dorozumiany, jednak dla celów dowodowych najlepiej, aby miała formę pisemną. Powinno z niej także wynikać, czy ewentualnie uczeń zrzeka się wynagrodzenia za korzystanie z jego utworu. Naruszenie praw autorskich ucznia stanowi przestępstwo (art. 115 i n. UoPAiPP). Ponadto dysponowanie pracami uczniów wykonanych z materiałów zakupionych przez ich rodziców narusza ich prawo własności, jeśli odbywa się bez uzyskania zgody chociażby wyrażonej w sposób dorozumiany.

Przykład

W statucie szkoły znalazł się zapis, że wszystkie prace plastyczne wykonane przez uczniów są przekazywane jednostce oświatowej celem sprzedaży, a uzyskane środki finansowe będą wydatkowane na cele statutowe. Szkoła nie może nałożyć na uczniów i ich rodziców obowiązku wykonywania na jej rzecz, zwłaszcza w celu dysponowania przez placówkę, prac w celach innych niż dokumentowanie postępów w nauce. Rodzice nie muszą się zgadzać na sprzedaż utworów wytworzonych przez ich dzieci z własnych materiałów.

Praca własnością szkoły
Inna jest sytuacja, gdy to szkoła zakupi niezbędne wyroby i materiały. Praca stanowi własność szkoły, jeśli wartość nakładu prac ucznia nie przekracza wartości materiałów (art. 192 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz. U. z 2016 r., poz. 380) i wówczas jako właściciel może nią dysponować. Powinna jednak pamiętać, że jeśli praca jest utworem, również i w tym przypadku prawa autorskie przysługują uczniowi, co pociąga za sobą konieczność uzyskania zgody na wprowadzenie oryginału do obrotu (art. 50 pkt 2 UoPAiPP). Dodatkowo skoro dana praca może dokumentować przebieg nauczania, zwłaszcza jeśli jest ona istotna ze względu na przebieg kształcenia autora, należałoby sporządzić dokumentację, np. fotograficzną (również za zgodą ucznia lub jego rodzica), zarówno gdy praca stanowi własność szkoły, jak i ucznia.

Prawa nauczyciela jako twórcy

Utwór stworzony w ramach obowiązków służbowych
W przypadku nauczyciela nie zawsze twórcza działalność na rzecz szkoły przyniesie mu dodatkowe profity. Na podstawie art. 12 UoPAiPP pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Pracownikowi nie przysługuje wówczas odrębne wynagrodzenie.

Nauczanie w prawie autorskim
Sama czynność nauczania, jako polegająca na podjęciu pewnego wysiłku umysłowego i obowiązku starannego działania, nie podlega ochronie prawnoautorskiej. Zgodnie z art. 1 ust. 1 UoPAiPP przedmiotem prawa autorskiego jest w szczególności przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci. Proces dydaktyczny nie sprowadza się do tak rozumianej indywidualnej i twórczej działalności, a jedynie do przekazania wiedzy z danej dziedziny.

Przykład 1

Nauczyciel edukacji wczesnoszkolnej układa dla uczniów proste piosenki i wierszyki w języku polskim oraz angielskim. Dodatkowo opracował zabawy ruchowe, w trakcie których dzieci poznawały elementy języka obcego. Nieskomplikowane wiersze i piosenki nie są utworami literackimi i w związku z tym nie korzystają z ochrony prawnej. Zaś sama zabawa jako koncepcja również nie stanowi przedmiotu prawa autorskiego (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 5 maja 2016 r. III AUa 1967/15, LEX nr 2 065 036).

Przykład 2

Nauczyciel-bibliotekarz przedłożył dyrektorowi-szkoły opracowanie zawierające propozycję zajęć o tematyce teatralnej, medialnej i literackiej w ramach projektu realizowanego w szkole. W związku z tym dyrektor zaproponował zawarcie odrębnej umowy cywilnoprawnej na prowadzenie dodatkowych zajęć, której nauczyciel nie chciał podpisać. W konsekwencji opracowanie i realizację programu zajęć dyrektor powierzył innemu nauczycielowi, który w swoich konspektach częściowo zawarł tematykę proponowaną przez bibliotekarza. Ponieważ opracowanie pierwszego nauczyciela dotyczyło części zakresu szerszego programu realizowanego w szkole, zostało uznane za utwór pracowniczy, który nie uprawnia do dochodzenia roszczeń z tytułu praw autorskich, skoro strony nie zawarły żadnej dodatkowej umowy o przeniesieniu tych praw. Dodatkowo zajęcia zostały przeprowadzone według własnej koncepcji drugiego nauczyciela, który nie naruszył praw kolegi (wyrok SA w Białymstoku z dnia 4 września 2012 r. III APa 7/12, LEX nr 1 217 657).

Przykład 3

Nauczycielka tuż przed odejściem z pracy usunęła ze służbowego komputera wszystkie opracowane przez nią pliki zawierające m.in. szczegółowe scenariusze zajęć oraz imprez organizowanych z jej udziałem. Takie podstępowanie jest nieprawidłowe. Nauczyciel odchodzący z pracy nie jest uprawniony do niszczenia, usuwania czy zabierania opracowanych przez siebie materiałów bez zgody dyrektora. Wszelkie materiały wytworzone przez pracownika w godzinach pracy, z wykorzystaniem sprzętu pracodawcy, w ramach swoich obowiązków, nawet jeśli powstały dzięki wkładowi intelektualnemu pracownika, stanowią własność pracodawcy (wyrok SO w Siedlcach z dnia 26 maja 2015 r. IV Pa 54/13, LEX nr 1 940 488). Dyrektor może więc polecić prowadzenie innemu nauczycielowi zajęć w oparciu o materiały wykonane przez pedagoga w ramach obowiązków pracowniczych.

Wykorzystanie w działalności dydaktycznej utworów chronionych prawem autorskim 
W granicach określonych w art. 27 UoPAiPP możliwe jest nieodpłatne wykorzystywanie cudzych utworów. Upoważnione są do tego instytucje oświatowe, do których niewątpliwie należą publiczne oraz niepubliczne jednostki systemu oświaty, czyli w szczególności przedszkola, szkoły, placówki oświatowo-wychowawcze, szkoły i placówki artystyczne. Instytucje oświatowe mogą korzystać z utworów objętych ochroną prawnoautorską w różnym miejscu i czasie – na swoim terenie, na organizowanych przez siebie wycieczkach i wyjazdach, w wynajmowanych pomieszczeniach itp., zarówno w standardowych godzinach funkcjonowania, jak i po godzinach pracy.

Przykład 1

Podczas zielonej szkoły nauczyciel prezentuje uczniom na zakończenie dnia kolekcję fotografii dotyczących miejsca pobytu i jego historii. Pomimo że zajęcia odbywają się poza terenem szkoły i w godzinach, kiedy uczniowie nigdy nie uczestniczą w lekcjach, twórcy nie należy się wynagrodzenie, ponieważ jego utwory są wykorzystywane przez instytucję oświatową w ramach dozwolonego użytku edukacyjnego. Powyższe uprawnienia nie przysługują innym podmiotom, nawet jeśli prowadzą zajęcia dla uczniów danej szkoły czy przedszkola, chociażby na terenie placówki oświatowej.

Przykład 2

Fundacja zorganizowała na terenie szkoły konkurs wiedzy muzycznej dla uczniów klas IV–VI niepublicznej szkoły podstawowej prowadzonej przez osobę fizyczną. W czasie wydarzenia uczniom prezentowane były utwory muzyczne. Fundacja, która nie jest organem prowadzącym szkołę, nie korzysta z uprawnienia do nieodpłatnego wykorzystywania utworów. W takiej samej sytuacji są inne podmioty (np. stowarzyszenia, firmy prywatne i szkoleniowe, szkoły tańca i inne działające poza systemem oświaty), które organizują zdarzenia związane z edukacją, w tym nawet dodatkowe zajęcia dla uczniów, a jednocześnie nie prowadzą instytucji oświatowej.
Jednostki oświatowe mogą korzystać z rozpowszechnionych utwor...

To wydanie dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy