Dołącz do czytelników
Brak wyników

Monitor Prawny Dyrektora

19 listopada 2018

NR 63 (Maj 2016)

Umowy zawierane ustnie oraz drogą elektroniczną

317

Umowa − to dwustronna czynność prawna (tj. zgodne oświadczenie woli zmierzające do wywołania skutków prawnych) będąca powszechnie przyjętym sposobem nawiązywania więzi gospodarczych przez podmioty prawa. Jest podstawowym źródłem powstania stosunku cywilnoprawnego (zobowiązaniowego) pomiędzy stronami, które ją zawarły. Czy zatem umowa zawarta ustnie lub drogą elektroniczną obowiązuje i o czym należy pamiętać przy ich zawieraniu? Odpowiedzi dostarcza niniejszy artykuł.

Stosownie do treści art. 60 Kodeksu cywilnego: „z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny, w tym również przez ujawnienie tej woli w postaci elektronicznej (oświadczenie woli)”. Z zacytowanej regulacji wynika zatem, że oświadczenie woli może przybrać dowolną formę. Przyjmuje się, że osoba może wyrazić swoją wolę:

  • wprost (przez ustne lub pisemne złożenie określonego oświadczenia woli),
  • dorozumiany (przez każde zachowanie ujawniające wolę dokonania określonej czynności). 

Forma ustna jest najpowszechniejszą formą umowy w obrocie cywilnym, formą z życia codziennego (najpowszechniejsza w obrocie umowa sprzedaży rzeczy ruchomych, jaką stanowią zakupy np. w pobliskim sklepie spożywczym, jest zawierana w formie ustnej). Umowy w formie ustnej są przy tym najczęściej zawierane w ten sposób, że strony nawet ustnie nie formułują całej treści oświadczeń woli, ale wyrażają ją w sposób dorozumiany. 

Umowa zawarta drogą elektroniczną

Zgodnie z ww. przepisem, skoro oświadczenie woli może być złożone w dowolnej formie, oznacza to, że umowa może zostać zawarta również za pośrednictwem drogi elektronicznej, tj. przez wymianę wiadomości e-mail. Jednak warto pamiętać o tym, że złożenie oświadczenia woli drogą elektroniczną w przeważającej liczbie przypadków traktowane będzie jako wyrażenie woli w sposób dorozumiany. Powyższe ma bowiem swoje uzasadnienie w treści art. 78 § 2 Kodeksu cywilnego. Według tego przepisu, e-mail będzie miał postać formy pisemnej wyłącznie wtedy, gdy zostanie opatrzony bezpiecznym podpisem elektronicznym. Zgodnie ze wskazaną regulacją prawną: „Oświadczenie woli złożone w postaci elektronicznej opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu jest równoważne z oświadczeniem woli złożonym w formie pisemnej”. Natomiast według treści art. 66 §§  1−2 Kodeksu cywilnego: „Oświadczenie drugiej stronie woli zawarcia umowy stanowi ofertę, jeżeli określa istotne postanowienia tej umowy. Jeżeli oferent nie oznaczył w ofercie terminu, w ciągu którego oczekiwać będzie odpowiedzi, oferta złożona w obecności drugiej strony albo za pomocą środka bezpośredniego porozumiewania się na odległość przestaje wiązać, gdy nie zostanie przyjęta niezwłocznie; złożona w inny sposób przestaje wiązać z upływem czasu, w którym składający ofertę mógł w zwykłym toku czynności otrzymać odpowiedź wysłaną bez nieuzasadnionego opóźnienia”. Z punktu widzenia prawa, jeśli złożone zostało oświadczenie woli, to wywołuje określone skutki prawne w postaci zawarcia umowy. Zasadniczo, zawierając więc umowę, należy mieć na względzie rzymską zasadę, że umów należy dotrzymywać 
(łac. pacta sunt servanda). Wyjątek dotyczy m.in. sytuacji, gdy strony zastrzegły w określonym terminie prawo do odstąpienia od umowy.

Oświadczenie woli złożone w postaci elektronicznej opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu jest równoważne z oświadczeniem woli złożonym w formie pisemnej.

Umowa zawarta w formie ustnej

Jak już wcześniej wspomniano, obowiązujące przepisy prawa dopuszczają zawarcie umowy w formie ustnej. Co więcej, przepisy prawa cywilnego regulują także formę zwykłą pisemną oraz formy szczególne, do których zaliczane są:

  • pisemna z notarialnie poświadczonym podpisem,
  • pisemna z datą pewną oraz
  • forma aktu notarialnego.

Zasadniczo ww. formy mają charakter równorzędny, ale trzeba zaznaczyć, że dokonanie czynności w formie szczególnej zastępuje zarówno formę ustną, jak i zwykłą pisemną. Zdarza się dość często, że przepisy same określają formę właściwą i obligatoryjną dla danego rodzaju umowy, a wtedy tylko zawarcie umowy w formie wskazanej w przepisach prawa zapewnia jej skuteczność i ważność. Tak jest np. przy sprzedaży nieruchomości, gdzie dla ważności sprzedaży wymagane jest zachowanie formy szczególnej, tj. formy aktu notarialnego. Ale są też przepisy zobowiązujące do zachowania zwykłej formy pisemnej. Jeżeli w takiej sytuacji umowa nie zostanie zawarta na piśmie, nie będzie ona nieważna, ale będą miały miejsce jedynie pewne ograniczenia dowodowe na okoliczność, gdyby sprawa wymagała rozstrzygnięcia sądowego. 

A zatem umowa zawarta w formie ustnej będzie obowiązywała we wszystkich możliwych sytuacjach, jeśli ustawa nie wprowadza w danym przypadku wymogu zastosowania innej formy. Z kolei niezachowanie formy zwykłej pisemnej, o ile nie został zastrzeżony rygor nieważności, powoduje brak możliwości powołania dowodu ze świadków na okoliczność dokonania czynności prawnej, chyba że forma pisemna została jedynie zastrzeżona dla wywołania określonych skutków prawnych. Niemniej jednak, o ile obie strony zgodzą się, jeżeli żąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą lub dokonanie czynności zostało uprawdopodobnione za pomocą pisma, wówczas dopuszczalny jest dowód ze świadków na okoliczność dokonania czynności prawnej. 

Przepisów o formie pisemnej zastrzeżonej do celów dowodowych nie stosuje się w stosunkach gospodarczych pomiędzy przedsiębiorcami. Wówczas do ustalania treści umowy zawartej ustnie, nawet jeśli zastrzeżona była forma pisemna do celów dowodowych, można przeprowadzać dowód ze świadków bez żadnych ograniczeń. Niezachowanie natomiast formy szczególnej wymaganej dla danej czynności powoduje nieważność tej czynności. Powyższe wynika z postanowień zawartych w art. 74 Kodeksu cywilnego.

Trudności dowodowe przy umowie ustnej

Na uwagę zasługuje fakt, że ze względów praktycznych trudno jest przeprowadzić dowód w sądzie w przypadku, gdy umowa zawarta była w formie ustnej, bowiem taka forma niesie ze sobą trudności dowodowe. Należy więc pamiętać o tym, że wybierając formę ustną zawieranej umowy, należy zadbać o możliwie najlepszy materiał dowodowy na ewentualne poparcie faktu zawarcia umowy w konkretnych okolicznościach faktycznych. Jednym z dowodów są zeznania świadków. Otóż, umowy ustne powinny być zawierane w obecności świadków, którzy w razie sporu między stronami poświadczą przed sądem, że do umowy faktycznie doszło i poczynione ustalenia są prawdziwe. Niestety, brak materiału dowodowego w postaci świadków umowy czy też innych dowodów oznacza raczej przegraną w sądzie. W obecnym porządku prawnym tylko umowa pisemna (z uwagi na obecność dokumentu potwierdzającego jej faktyczne zawarcie) daje stronom umowy instrument roszczeniowy w sytuacji, gdy jedna ze stron wypiera się istnienia zapisów umownych. 

Jak już wcześniej wspomniano, brak jest przeszkód, aby złożenie oświadcze...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy