Jakie kluczowe wyzwania, według Pani, stawiają przed nauczycielami i dyrektorami nowe rozporządzenia, które już weszły w życie, czyli Kompas Jutra?
Myślę, że największym wyzwaniem jest przełożenie zapisów nowej podstawy programowej na codzienność przedszkola i szkoły. Bo czym innym jest przeczytać o sprawczości, kompetencjach społecznych czy doświadczeniach edukacyjnych, a czym innym stworzyć dzieciom warunki, w których będą mogły rozwijać te kompetencje w działaniu i przez doświadczenie.
Szczególnie ważne jest dla mnie właśnie słowo „doświadczenie”, bo ono najlepiej oddaje kierunek tej zmiany. W przedszkolu pojawiają się wręcz obowiązkowe doświadczenia edukacyjne, a sprawczość została opisana jako jeden z istotnych elementów procesu uczenia się.
Dziecko może pięknie wytłumaczyć, co to znaczy „współpraca”
To oznacza dla nauczyciela zmianę perspektywy – większe znaczenie ma projektowanie sytuacji, w których dziecko może działać, próbować, podejmować decyzje, popełniać błędy, wyciągać wnioski i próbować ponownie.
I dlatego za zmianami programowymi powinny iść bardzo konkretne narzędzia i wsparcie dla nauczycieli. Sam zapis w dokumencie jest początkiem. Najważniejsze pytanie brzmi: Jak przełożyć go na życie klasy czy grupy?
W jaki sposób Pani materiały przekładają język przepisów i Kompasu Jutra na konkretne, gotowe do użycia narzędzia dla edukatorów?
Bardzo uważnie śledziłam wszystkie informacje i zapowiedzi płynące z Ministerstwa Edukacji Narodowej jeszcze na etapie prac nad Kompasem Jutra. Kiedy opublikowano nową podstawę programową, przeanalizowałam jej zapisy naprawdę wnikliwie, punkt po punkcie.
Patrzyłam na nie przede wszystkim z perspektywy nauczyciela: Co one będą oznaczały w codziennej pracy? Jak przełożyć pojęcia takie jak sprawczość, samoregulacja, współpraca czy doświadczenia edukacyjne na sytuacje, które rzeczywiście mogą wydarzyć się w klasie lub grupie przedszkolnej?
Tak powstały trzy dedykowane zestawy: dla przedszkolaków, klas I i IV. Zależało mi na tym, żeby każdy z nich odpowiadał konkretnym zapisom podstawy programowej, żeby nauczyciel przy każdym wymaganiu widział konkretne narzędzie i konkretną aktywność, którą może zrealizować następnego dnia, bez godzin spędzonych na samodzielnym przygotowywaniu pomocy. W przedszkolu prowadzą one dziecko krok po kroku: od momentu, w którym uczy się w ogóle zauważyć i nazwać, co czuje, przez rozumienie, skąd te emocje biorą się w codziennych sytuacjach (przy rozstaniu z rodzicem, konflikcie o zabawkę, przy wejściu do nowej grupy), aż po chwilę, w której samo potrafi się uspokoić, poprosić o pomoc albo poradzić sobie z trudnością. Są tam między innymi „Karty Emocji”, „Atlas Emocji”, „Miło, że pytasz”, „Wieża Emocji”, „Zadania Mindfulness”, „Mapka SOS” czy „Termometry Emocji”. Każde z tych narzędzi odpowiada innemu fragmentowi procesu rozwoju dziecka.
W klasie I pojawiają się dodatkowo potrzeby związane z rozpoczęciem szkoły: adaptacja i integracja zespołu, codzienne konflikty, bezpieczeństwo, samoregulacja, wiara w siebie oraz pierwsze doświadczenia dotyczące samodzielności i pieniędzy. Dlatego obok materiałów dotyczących emocji znalazło się tam na przykład „Idziemy na zakupy”, które w praktyczny sposób pozwala ćwiczyć podejmowanie decyzji, planowanie i samodzielność.
W klasie IV potrzeby uczniów są już bardziej złożone. Dlatego materiały można wykorzystać podczas edukacji zdrowotnej i godzin wychowawczych, żeby pracować z uczniami nad rozpoznawaniem emocji i potrzeb, radzeniem sobie ze stresem, komunikacją, współpracą czy bezpieczeństwem w sieci. W zestawie są między innymi „Termometry Emocji”, „Karty Potrzeb”, materiały do pracy ze stresem oraz narzędzia wspierające komunikację i współpracę.
Najważniejsze było dla mnie jedno: żeby
Bo jeżeli w podstawie zapisujemy sprawczość, dziecko musi dostać szansę, żeby zdecydować, spróbować, popełnić błąd, zmienić strategię i spróbować jeszcze raz. W ten sposób dopiero nauczy się, czym jest sprawczość.
Dlaczego
Bo od nich wszystko się zaczyna – rozwój, uczenie się, osiągnięcia, relacje, współpraca. I to jest chyba największa zmiana w myśleniu o edukacji. Przez dekady pytaliśmy przede wszystkim, co dziecko wie i umie. Rzadko pytaliśmy, jak sobie radzi z tym, co czuje. Ten temat bywał nieważny, spychany na margines i to zarówno w szkole, jak i w domu. Dziś, kiedy rozmawiamy o kryzysie zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, wraca do nas cena tego zaniedbania.
Uczenie się wymaga radzenia sobie z frustracją. Praca w grupie wymaga komunikacji. Zgłaszanie własnego zdania wymaga poczucia bezpieczeństwa i sprawczości. Przyjęcie informacji, że coś mi nie wyszło, wymaga umiejętności poradzenia sobie z emocjami. Konflikt wymaga rozpoznania swoich potrzeb, ale też zobaczenia perspektywy drugiej osoby.
Dlatego wolę myśleć o kompetencjach społeczno-emocjonalnych jako o fundamencie, na którym budujemy pozostałe obszary rozwoju.
I – co bardzo ważne – kompetencji uczymy się w działaniu. Sama rozmowa o empatii jeszcze jej nie rozwija. Sama definicja współpracy nie nauczy dziecka współpracować. Dzieci muszą mieć przestrzeń, żeby tego wszystkiego doświadczać w praktyce.
Jak przekonać nauczycieli, że wdrażanie nowych wytycznych nie musi oznaczać wyłącznie dodatkowej biurokracji, ale realną zmianę w pracy z grupą?
Zaczęłabym od uznania realiów, w których nauczyciele dzisiaj pracują. Bo trudno rozmawiać o kolejnych oczekiwaniach wobec szkoły, pomijając kondycję samych nauczycieli.
Najnowszy raport ZNP i Uniwersytetu Warszawskiego z 2026 r. pokazuje wprost, że 50% nauczycieli doświadcza wysokiego lub bardzo wysokiego poziomu skumulowanego stresu, 60% badanych deklaruje silne dolegliwości somatyczne, a
A jednocześnie od nauczyciela oczekujemy dziś, że będzie wspierał dzieci w rozpoznawaniu emocji, samoregulacji, budowaniu relacji, rozwiązywaniu konfliktów, rozwijaniu sprawczości. To ogromnie ważne zadania. I właśnie dlatego dobrostan ucznia zaczyna się od dobrostanu nauczyciela.
Kiedy rozmawiam z nauczycielami, wracają wciąż te same wątki: dokumentacja, która zabiera czas przeznaczony dla dzieci, kolejne zmiany wprowadzane z roku na rok, bez czasu na ich spokojne wdrożenie, i praca, która nie kończy się w szkole, tylko idzie z nauczycielem do domu – przygotowywanie zajęć, sprawdzanie prac, wiadomości od rodziców po godzinach.
Dlatego część odpowiedzi leży po stronie systemu. Marzy mi się szkoła, w której nauczyciel spędza mniej czasu nad papierami, a więcej z dziećmi. Dobrze byłoby też wzmocnić w kształceniu nauczycieli komponent psychologiczny – nie w formie kolejnego wykładu, ale praktyki: jak rozmawiać z dzieckiem w kryzysie, jak prowadzić grupę przez konflikt, jak wspierać samoregulację. Tego nauczyciele uczą się dziś najczęściej sami, już pracując.
Drugą odpowiedzią są konkretne, gotowe narzędzia. Jeśli nauczyciel dostaje materiał już powiązany z zapisem podstawy programowej, może wykorzystać energię na to, co w jego pracy najważniejsze – relację z dziećmi, obserwację grupy i prowadzenie procesu.
Poza tym wiele wymagań nowej podstawy można spełniać w sytuacjach, które w szkole i tak zdarzają się na co dzień. Konflikt między uczniami to naturalna okazja, żeby poćwiczyć komunikację i stawianie granic – na prawdziwych emocjach, nie na wymyślonym przykładzie. Zadanie zespołowe uczy współpracy i odpowiedzialności lepiej niż niejedna pogadanka, bo dzieci muszą wypracować porozumienie. A rozmowa po trudnej sytuacji pozwala zatrzymać się przy tym, co się wydarzyło: co kto poczuł, czego potrzebował i co można zrobić następnym razem.
Widzę więc w tej zmianie dużą szansę, jeśli za wymaganiami będą szły zasoby, konkretne narzędzia i realne wsparcie dla nauczyciela.
Od czego nauczyciel powinien zacząć pracę z Pani materiałami, aby bezstresowo połączyć nowe wymogi programowe z codzienną praktyką klasową?
Paradoksalnie – nie od materiałów, tylko od przyjrzenia się własnej grupie. Pierwsze pytanie nie brzmi „Które narzędzie wybrać?”, ale „Czego te dzieci potrzebują właśnie teraz?”. Dopiero odpowiedź na nie podpowiada, po co sięgnąć.
W pierwszej klasie wrzesień to czas, kiedy dziecko sprawdza, czy w tym nowym miejscu jest bezpiecznie: czy pani mnie lubi, czy znajdę kolegów, czy poradzę sobie. Dzieci potrzebują wtedy okazji, żeby się poznać, pobyć razem i przekonać się, że w tej klasie można mówić o sobie i być wysłuchanym. Najlepiej działa to, co łączy zabawę z rozmową – dlatego naturalnym wyborem są gry integracyjne, „Miło, że pytasz” czy „Wieża Emocji”.
Jeżeli w klasie często pojawiają się konflikty – dzieci kłócą się o drobiazgi, przepychają, obrażają się na siebie, a spory kończą się krzykiem lub płaczem – to zwykle sygnał, że nie potrafią jeszcze nazwać ani tego, co czują, ani tego, czego potrzebują.
I to jest dla mnie bardzo ważne – nauczyciel nie musi realizować wszystkiego naraz. Te materiały można włączać w naturalny rytm pracy z klasą. Jeśli po konflikcie dzieci nie potrafią nazwać, co się wydarzyło, można wykorzystać tę sytuację do rozmowy o emocjach i potrzebach. Jeśli klasa podejmuje wspólną decyzję, to jest moment na ćwiczenie słuchania innych i brania odpowiedzialności za własny głos. Praca w parach może z kolei stać się okazją do ćwiczenia współpracy i komunikacji. Właśnie w takich codziennych sytuacjach dzieci rozwijają kompetencje społeczno-emocjonalne.
Zaczęłabym więc od jednej rzeczy, której ta konkretna klasa najbardziej dziś potrzebuje, od jednego działania, które może ją w tym wesprzeć. Potem kolejnego. Bo kompetencje społeczno-emocjonalne budujemy w procesie, a nie podczas jednej „lekcji o emocjach”.
W jaki sposób praca według nowych standardów wspiera samych nauczycieli w zapobieganiu wypaleniu zawodowemu i budowaniu relacji z uczniami?
Kompetencje społeczno-emocjonalne działają tu w obie strony.
I to jest właśnie profilaktyka wypalenia. Klasa, która współpracuje, bo widzi sens, to codzienność bez ciągłej walki o posłuch, a to właśnie ta walka zużywa nauczyciela najszybciej. W tym kontekście przed wypaleniem chroni też kilka innych rzeczy: granice stawiane także sobie – praca, która ma swój koniec i nie wchodzi w każdy wieczór; zespół, w którym można głośno powiedzieć „mam trudność” i nie zostawać z nią samemu; widzenie efektów własnej pracy – bo poczucie sensu chroni nauczyciela dokładnie tak samo, jak chroni ucznia.
Jak wykorzystać Pani materiały na lekcjach wychowawczych i przedmiotach społecznych, aby pomóc młodzieży rozwinąć kompetencje krytycznego myślenia oraz odporności psychicznej?
Zaczęłabym od czegoś bardzo podstawowego – żeby świadomie reagować na trudną sytuację, najpierw trzeba umieć zauważyć, co właściwie się ze mną dzieje.
Dlatego pierwszym narzędziem są „Termometry Emocji”. Najlepiej działają jako stały element zajęć, a nie jednorazowa atrakcja. Krótki rytuał na początku lekcji wychowawczej: Z czym dziś przychodzę? Co się u mnie dzieje? Na ile to jest silne? Celem nie jest samo sprawdzenie, tylko nawyk – żeby młody człowiek nauczył się wykonywać taki przegląd sam, bez nauczyciela. Bo samoregulacja zaczyna się od zauważenia, a badania nad odpornością psychiczną wskazują, że ta umiejętność, obok m.in. dobrych relacji, ma duże znaczenie dla zdrowia psychicznego.
Drugi obszar to stres – i tu pracujemy zeszytem „Radzę sobie ze stresem” oraz scenariuszami zajęć. Rozmawiamy o tym, czym stres właściwie jest i po czym poznaję go w swoim ciele. Ale rozmawiamy też o jego drugiej stronie, o której mówi się za rzadko – stres to mobilizacja organizmu, a nie tylko zagrożenie. Badanie opublikowane w „Nature” pokazało, że krótkie ćwiczenie łączące nastawienie na rozwój z przekonaniem, że reakcja stresowa może wspierać działanie, poprawiała u młodzieży sposób postrzegania stresu oraz wybrane reakcje psychologiczne i fizjologiczne na stres. W jednym z badań zaobserwowano także poprawę wyników akademickich. Nie oznacza to jednak, że sam fakt szybszego bicia serca automatycznie poprawia wyniki. Chodzi o zmianę interpretacji reakcji stresowej. I dopiero na tym rozumieniu budujemy praktykę: konkretne strategie zarządzania stresem, które uczeń może zastosować przed egzaminem, występem czy trudną rozmową.
Trzecim elementem są ćwiczenia mindfulness – regularne, krótkie chwile wyciszenia i powrotu do siebie. Młodzież żyje w ciągłym szumie: powiadomienia, oceny, porównania. Umiejętność zatrzymania się na kilka minut to dla wielu z nich pierwsze takie doświadczenie od lat.
Na tym fundamencie dobrze buduje się krytyczne myślenie. Bo między sytuacją a emocją często pojawia się myśl – interpretacja, którą można zbadać. „Koleżanka nie odpisała” to fakt. „Obraziła się na mnie” to już interpretacja, jedna z wielu możliwych. Pracujemy nad tym, żeby odróżniać fakty od interpretacji, szukać innych możliwych wyjaśnień i sprawdzać, na czym właściwie opieramy swoje wnioski. Czy wiem, że koleżanka się obraziła, czy tylko tak pomyślałam? Jakie są inne możliwości? Może nie widziała wiadomości, była zajęta albo sama miała trudny dzień?
To jest bardzo praktyczny trening krytycznego myślenia. Młody człowiek uczy się, że pierwsza myśl, która pojawia się w jego głowie, nie zawsze jest faktem. Może ją zatrzymać, sprawdzić i spojrzeć na sytuację z kilku perspektyw. To przydaje się zarówno w relacjach rówieśniczych, jak i w sytuacjach stresujących czy podczas korzystania z mediów społecznościowych.
I właśnie tak rozumiem budowanie odporności psychicznej – nie jako niewrażliwość na trudne sytuacje, ale jako zestaw umiejętności, które pomagają zauważyć własną reakcję, zrozumieć ją i świadomie zdecydować, co zrobić dalej.
1. W jaki sposób nowe narzędzia wspierają nauczycieli w budowaniu dojrzałej relacji z uczniami starszych klas i rozwiązywaniu kryzysów rówieśniczych?
Dzieci szkolne bardzo szybko wyczuwają, czy dorosły naprawdę chce usłyszeć ich perspektywę.
Dlatego narzędzie powinno być przede wszystkim początkiem rozmowy, a nie testem z „właściwych” emocji czy zachowań.
Możemy przedstawić sytuację, zadać pytanie i pozwolić uczniom pokazać swoją perspektywę. Co się wydarzyło? Co było dla ciebie trudne? Czego potrzebowałeś? Jak mogła zobaczyć tę sytuację druga osoba? Co możemy zrobić teraz?
To zmienia również pozycję nauczyciela. Staje się osobą, która pomaga uczniom nazwać to, co się wydarzyło, zobaczyć różne punkty widzenia i znaleźć możliwe rozwiązania.
W kryzysach rówieśniczych ogromne znaczenie mają właśnie takie kompetencje: umiejętność powiedzenia „to mi nie odpowiada”, rozpoznawanie własnych granic, przyjmowanie granic drugiego człowieka, komunikowanie potrzeb, dostrzeganie konsekwencji swojego działania i szukanie rozwiązania.
Bardzo ważne jest dla mnie również to, żebyśmy dawali młodzieży prawo do własnego zdania. Dojrzała relacja z uczniem powstaje wtedy, kiedy młody człowiek ma poczucie, że jego głos jest traktowany poważnie. Również wtedy, kiedy dorosły widzi sytuację inaczej.
To również jest sprawczość.
Jak połączyć realizację twardych wymogów nowej podstawy programowej z miękkim wsparciem emocjonalnym uczniów w realiach szkolnych?
To pytanie często pada w tonie wyboru, jakby trzeba było zdecydować: albo realizujemy program, albo zajmujemy się emocjami. A badania mówią coś dokładnie odwrotnego.
Dlatego w praktyce nie szukałabym osobnego czasu „na emocje”, tylko patrzyłabym na te same aktywności podwójnie. Zwykła praca w grupie z perspektywy przedmiotu prowadzi do konkretnego efektu edukacyjnego. Ale jednocześnie uczniowie muszą podzielić zadania, wysłuchać siebie nawzajem, poradzić sobie z różnicą zdań, zareagować na pomysł, który nie został przyjęty, czasem znieść frustrację, a czasem poprosić o pomoc. Wystarczy po takiej pracy dołożyć pięć minut refleksji – co nam poszło dobrze jako zespołowi, co było trudne, co następnym razem zrobimy inaczej – i ta sama aktywność realizuje wymaganie przedmiotowe i jednocześnie rozwija kompetencje społeczno-emocjonalne.
Nowa podstawa programowa i ramowy plan nauczania przewidują m.in. edukację zdrowotną, zajęcia z wychowawcą, moduł medialny oraz doświadczenia edukacyjne. Dlatego zamiast myśleć: „teraz realizuję przedmiot, a później zajmę się emocjami”, szukałabym aktywności, które pozwalają robić jedno i drugie. Emocje, relacje i sprawczość nie są dodatkiem do uczenia się. Są częścią tego, jak dziecko się uczy.