Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , W praktyce

23 maja 2022

NR 121 (Maj 2022)

Przywództwo wspierające organizację uczenia się uczniów

0 100

Świat się zmienia. Zmienia się również rzeczywistość szkoły i procesów w niej zachodzących, a także wypełniający szkołę uczniowie oraz – choć w mniejszym zakresie – ich nauczyciele. Wobec tak wielu zmian musi się też zmienić sposób nauczania. Pojawiły się nowe rozwiązania: z jednej strony bazujące na technikach pracy zespołowej, z drugiej – wynikające z możliwości, jakie dają rozwiązania cyfrowe, z trzeciej – będące konsekwencją rozwoju neuronauk i coraz szerszego stosowania wiedzy o tym, jak uczy się mózg.

Zmiana paradygmatu edukacyjnego

W ciekawy sposób zmienił się też model przywództwa, który przez lata obserwowaliśmy na linii nauczyciel – uczeń. Zwrócił na to uwagę kluczowy autorytet, którego wystąpienia dokonały fundamentalnych zmian w sposobie organizacji pracy z uczniami, a mianowicie Ken Robinson: „Edukacja ma na celu umożliwienie uczniom zrozumienia świata wokół nich oraz naturalnych talentów tkwiących w ich wnętrzu, aby mogli stać się spełnionymi jednostkami i aktywnymi wrażliwymi obywatelami1”. 

POLECAMY

Zasadę powyższą potwierdził opisem wydarzeń, jakie miały miejsce w jednej z trudnych amerykańskich szkół w miejscowości Newman. Obejmując w niej kierownictwo, dyrektor Laurie Barron została piątą dyrektor w pięcioletniej historii placówki. Szkoła, w porównaniu z innymi, regularnie osiągała najniższe wyniki w nauce, miała największą liczbę uczniów nieobecnych na lekcjach oraz zawieszonych z powodów dyscyplinarnych, najwięcej kar nałożonych przez sądy dla nieletnich oraz największą liczbę uczniów przeniesionych do innych placówek z powodu problemów wychowawczych. A mimo to po kilku latach nastąpiła niemal filmowa zmiana. Tajemnicę sukcesu wyjaśniła sama Barron, mówiąc: „Najistotniejsze jest to, co jest najważniejsze dla ucznia. Cokolwiek by to było. Nie ma rzeczy ważniejszych i mniej ważnych: piłka nożna, zespół muzyczny, matematyka, język. Nie zamierzaliśmy mówić uczniom, że piłka nożna nie jest ważna, że ważna jest matematyka. Mieliśmy takie podejście, że jeśli dla ciebie najważniejsza jest piłka, to zrobimy wszystko, co będzie trzeba, żebyś grał w piłkę. Kiedy zaczęliśmy stosować to podejście, kiedy uczniowie zaczęli dostrzegać, że dla nas ważne jest to, co jest ważne dla nich, oni zaczęli dawać nam to, co jest ważne dla nas2”. 

O czym mówimy? O zmianie paradygmatu w organizacji uczenia się. O nowym modelu przywództwa edukacyjnego. O przeniesieniu miejsca decyzji i odpowiedzialności za rozwój uczniów na nich samych. 

Punkt wyjścia

System wymaga od nauczycieli i uczniów szczególnego modelu zachowań i postępowania. Sformatowane treściami podstaw programowych oraz zawartością podręczników i towarzyszących im programów nauczania, wszystkie strony procesu uczenia się i nauczania skupione są na konsekwentnej realizacji treści i ćwiczeniu algorytmów postępowania. W kluczowym momencie, jakim jest przystąpienie do testu egzaminacyjnego, pomogą one zaznaczyć właściwe odpowiedzi przy możliwie największej liczbie pytań. Taki model generuje tradycyjny sposób uczenia polegający na dostarczaniu uczniom właściwych treści oraz ćwiczeniu niezbędnych umiejętności w celu optymalnego przygotowania się do momentu próby.

Model taki dość dobrze się sprawdza wobec wszystkich, którzy chcą dobrze wypaść na egzaminie. Gorzej, gdy komuś na tym nie zależy. Ponieważ jednak osoby zarządzające szkołami rozliczają efekty ich pracy tylko poprzez średnią wyników, wszystko wydaje się absolutnie w porządku. Czy jednak myślimy w takim przypadku o rzeczywistym zaspokajaniu potrzeb i rozwoju uczniów? 

Nowe rozwiązania

Choć dla wielu z nas pojęcie przywództwa kojarzy się z kierowaniem czy zarządzaniem działaniami innych podległych nam osób, w rzeczywistości pojęcie to niesie w sobie zdecydowanie inne znaczenie. Jak to opisuje jedna z głównych specjalistek od przywództwa edukacyjnego prof. Joanna Madalińska-Michalak: „Przywództwo, zwłaszcza edukacyjne, charakteryzuje się tym, że ludzie są prowadzeni w stronę współpracy tak, aby mogli wspólnie działać w celu osiągania pożądanych celów i realizacji określonych zadań. Przywództwo edukacyjne odnosi się do relacji, w której jej uczestnicy są zarówno tymi, którzy ją kształtują, kształtują się, jak i są ukształtowani przez siebie nawzajem3”. Tak więc przywództwo wymaga wspólnoty celów, tych samych wartości, zaufania, dobrych relacji i współpracy. Dokładnie te same parametry, które określają model przywództwa w relacjach dorosłych, powinny być realizowane w relacjach nauczyciele – uczniowie. 

Punktem wyjścia jest przyjęcie zasady, że uczniowie są nie tyle uczeni, ile sami się uczą. Sami, choć oczywiście w przestrzeni, strukturze działań oraz w sytuacji postępowania zorganizowanych i zapewnionych przez nauczyciela. Oznacza to, że proces uczenia się uczniów powinien uwzględniać opisane niżej paramenty:

  • określenie i możliwie precyzyjne wyjaśnienie celów uczenia się oraz zakładanych efektów,
  • zaproponowanie i umożliwienie podjęcia działań pozwalających osiągnąć zaplanowane cele,
  • zapewnienie uczniom możliwości uczenia się od siebie nawzajem, korzystania z posiadanej wiedzy czy doświadczeń w trakcie realizacji działań podejmowanych w parach lub małych zespołach,
  • umożliwienie uczniom potwierdzenia rezultatów wykonanej przez siebie pracy poprzez sesje informacji zwrotnych udzielanych sobie nawzajem, ale też uzyskiwanych od nauczyciela,
  • bieżące wsparcie uczniów w procesie autorefleksji oraz budowania samooceny poprzez umożliwianie im doświadczania poczucia sprawczości oraz korzyści wynikających z odpowiedzialności za podejmowane przez siebie działania. 

Warunki skutecznego przywództwa

Praca w obszarze osobistej odpowiedzialności wymaga nie lada odwagi. Wbrew pozorom, znaczna część naszych uczniów (a i niemała część dorosłych) woli wykonywać to, co każą im inni i za co również inni biorą pełną odpowiedzialnością. Przywództwo natomiast wyzwala samodzielność, ale też generuje odpowiedzialność. 

Sytuacja jest tym bardziej skomplikowana, że dzieje się w obszarze permanentnej zmiany. Nawet jeśli uczymy się tego samego przedmiotu, to przecież za każdym razem mamy do czynienia z nowymi treściami, nierzadko pojawiają się nowe algorytmy postępowania, które wymagają ich opanowania i nauki prawidłowego zastosowania. Zmiana wzbudza w znacznej części z nas opór spowodowany strachem przed porażką czy ośmieszeniem się. Stąd jednym z podstawowych parametrów skutecznego przywództwa powinno być zapewnienie poczucia bezpieczeństwa. Warunki osiągnięcia tego stanu u naszych uczniów to:

  • pytanie o doświadczenia i refleksje,
  • zagwarantowanie możliwości współpracy z koleżankami i kolegami,
  • potwierdzane znaczenia mowy eksploracyjnej (głośnego myślenia) w trakcie rozwiązywania problemów,
  • partnerskie traktowanie,
  • szanowanie poglądów, nawet jeśli są sprzeczne z naszymi,
  • udzielanie informacji o tym, co uczeń zrobił, w miejsce ocen. 

Kolejnym ważny aspektem zaangażowania uczniów jest poczucie sensu podejmowanych działań. Jego brak powoduje, że uczeń może stawiać opór („nie zrobię i już”) albo pozorować podporządkowanie i aktywność („zrobię to dla świętego spokoju”). W celu wzmocnienia poczucia sensu warto:

  • przedstawić założony rezultat planowanych działań,
  • omówić potencjalne korzyści i zagrożenia,
  • umożliwić uczniom przegadanie strategii postępowania,
  • zdefiniować w sposób jednoznaczny sposób potwierdzenia zakładanych efektów,
  • zagwarantować odpowiedni czas oraz możliwość współpracy z innymi.

Wspólnota refleksji

Przywództwo edukacyjne zakłada wspólnotę celów oraz kooperację w ich ustanawianiu. Narzędziem, które można użyć w tym kontekście, jest „siatka celów”. Ułatwia przegląd posiadanych zasobów, a także dookreślenie lęków czy wątpliwości związanych z planowanym procesem. W efekcie wzmacnia nasze przekonania pozytywne – mam to, mogę z tego skorzystać, a także ogranicza nasze wątpliwości – to nie jest dobry pomysł, mogę to zmienić w następujący sposób…

Struktura proponowanego kwestionariusza wyodrębnia dwie wartości: 

  • zasoby, którymi dysponuję oraz te, których nie mam,
  • zasoby, które są przydatne i te, które w realizacji danego celu mogą mnie ograniczać.
Mój cel
  Czego chcesz? Czego nie chcesz?
Co masz? 1. Co chcesz utrzymać? 2. Co chcesz wyeliminować?
Czego nie masz? 3. Co chcesz osiągnąć? 4. Czego chcesz uniknąć?


Warto k...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy