Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , W praktyce

23 maja 2022

NR 121 (Maj 2022)

Kształcenie kompetencji przyszłości

0 80

Współczesna edukacja od lat i z wielkimi oporami próbuje wyrwać się z ram narzuconych jej na przełomie XIX i XX wieku przez świat, który w obszarze zatrudnienia potrzebował w 50% robotników, w 30% rzemieślników i urzędników, a jedynie w 20% osób z wykształceniem pozwalającym samodzielnie kształtować swoje życie i wpływać na życie innych. Dziś w kontekście poszukiwanych absolwentów potrzeby są radykalnie inne.

Dzieje się tak głównie na skutek powszechnej cyfryzacji, automatyki i robotyzacji. Zapotrzebowanie na przemysłową siłę roboczą w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat uległo radykalnej zmianie, podobnie jak na ludzi zajmujących się pracą na roli. W zamian potrzeba przede wszystkim osób samodzielnie myślących, otwartych na konieczność uczestnictwa w nieustannej zmianie, akceptujących obowiązek uczenia się przez całe życie, potrafiących skutecznie zarządzać procesem własnego rozwoju. 

POLECAMY

Konieczne zmiany

Jedną z podstaw skutecznego nauczania i uczenia się jest nieustanne stawianie sobie dobrze przemyślanych i ambitnych celów. Wiemy, czym są cele realizowane na przedmiotach szkolnych, trudniej jednak wyobrazić sobie, jakie cele kształcenia możemy stawiać przed sobą, aby przygotować „obywateli i obywatelki jutra”. 

Inspiracji do takiego planowania mogą dostarczyć cyklicznie przeprowadzane prognozy społeczno-ekonomiczne. Jedną z nich jest wydawany przez World Economic Forum raport The Future of Jobs. W edycji z 2018 r. można było przeczytać o przewidywanych zmianach na rynku pracy, które będą obserwowalne już w najbliższym czasie. Autorzy opracowania podkreślali, że największą rolę w tych zmianach odegrają zauważane już dzisiaj tendencje: 

  • rozwój technologii informacyjnych i robotyzacja, zmiany w strukturze zatrudnienia, 
  • nietrwałość kompetencji,
  • potrzeba elastycznego dostosowania się do nowych wyzwań zawodowych. 

Jednocześnie raport wskazał, że wkrótce coraz bardziej będą się liczyć umiejętności związane z samodzielnością poznawczą, kreatywnością, radzeniem sobie w sytuacjach wyzwań i elastycznym dostosowaniem się do zmiennych warunków. Co więcej, okazuje się, że typowo szkolne proste umiejętności, takie jak przypominanie sobie i odtwarzanie informacji, będą odgrywać coraz mniejszą rolę. Dlatego tym większe znaczenie ma i będzie mieć przemyślana strategia zmiany kierunków i priorytetów pracy szkół i nauczycieli.

Kompetencje proinnowacyjne

Badania przeprowadzone pod kierunkiem prof. Jana Fazlagicia na potrzeby projektu Szkoła dla innowatora wykazały, jak ważne w kontekście przygotowania do życia w społeczeństwie przyszłości jest kształcenie całego zestawu kompetencji określanych mianem kompetencji proinnowacyjnych (KPI). W sumie stanowią one podstawę przygotowania młodych ludzi do podejmowania przez nich w przyszłości ryzyka przede wszystkim w obszarze aktywności ekonomicznej, ale także społecznej, artystycznej i naukowej. W trakcie wdrażania programu Szkoła dla innowatora ekspertki Szkoły Edukacji Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności i Uniwersytetu Warszawskiego opracowały listę pięciu wiązek umiejętności, które wymienione zostały przez zespół Jana Fazlagicia i powiązano je z warunkami nauczania w szkole. Są to:

  • samodzielność myślenia, 
  • współpraca, 
  • rozwiązywanie problemów, 
  • zarządzanie sobą, 
  • liderstwo. 

Odnoszą się do różnych obszarów funkcjonowania człowieka – zarówno w wymiarze poznawczym, jak i w sferze postaw oraz wartości. Dopiero zestawione ze sobą mogą stworzyć pełną mapę założonego profilu umiejętności innowatora. Co więcej, poszczególne wiązki są ze sobą ściśle połączone, chociaż skupiają się na odrębnych strefach działalności człowieka. Na przykład samodzielne myślenie jest niezbędne do tego, by móc efektywnie rozwiązywać problemy, a zarządzanie sobą, czyli wiązka związana z umiejętnościami planowania własnego rozwoju, jest nieodłącznym elementem liderstwa. 

W rozwijaniu poszczególnych umiejętności uczniów ważne jest, by podczas planowania najbardziej skutecznych zadań, metod i technik brać pod uwagę nie tylko efekty założone na daleką przyszłość (jest nimi zestaw osiemnastu kompetencji z raportu), lecz także to, w jaki sposób można krok po kroku kształtować poszczególne umiejętności. Należy także nieustannie odpowiadać sobie na pytania: Skąd wiem, czy moi uczniowie rozwijają swoje umiejętności? Jak uczniowie się zmieniają? Nad czym jeszcze będziemy razem pracować, by wspierać ich w kształceniu kompetencji proinnowacyjnych?

Samodzielność myślenia

Samodzielne myślenie, często dziś nazywane w szkołach myśleniem krytycznym, jest procesem wieloetapowym i wymagającym zaangażowania różnych umiejętności. Zaliczamy do nich:

  • ciekawość i odkrywanie nowych możliwości,
  • samodzielność myślenia,
  • myślenie dywergencyjne.

W pierwszym przypadku ważne jest nagradzanie uczniów za zadawanie pytań, zachęcanie do ciekawości i chęci szukania kolejnych możliwości oraz uczenie, jak eksperymentować i być otwartym na empiryczną weryfikację swoich założeń. Samodzielność myślenia zakłada pracę na rzecz przełamywania modeli mentalnych, ćwiczenia myślenia niestandardowego, poszukiwania i właściwej identyfikacji przydatnych źródeł informacji. Myślenie dywergencyjne natomiast to praca nad zmianą perspektywy i patrzenia na problemy z różnych punktów widzenia.

Dziś bardziej niż kiedykolwiek potrzebne są narzędzia pomocne w analizie i interpretacji otaczającego świata. Najlepszym punktem odniesienia jest otaczający nas kontekst cyfrowy. Z jednej strony gwarantuje dostęp do danych, z drugiej – wymusza umiejętność ich selekcji oraz krytycznej oceny. W efekcie myślenie krytyczne, wiązane z myśleniem ewaluacyjnym, racjonalnym i logicznym, ale też odwołujące się do postaw etycznych (dążenie do prawdy jako cel nadrzędny działań intelektualnych), w gruncie rzeczy wymaga przede wszystkim umiejętności argumentowania, prezentowania i uzasadniania własnych wniosków jako konsekwencji rzetelnej i realistycznej oceny istotnych aspektów aktywności intelektualnej każdego z nas. 

Rozwiązywanie problemów

Umiejętne radzenie sobie z wyzwaniami wymaga od uczniów nastawienia na współpracę i wykorzystania umiejętności samodzielnego myślenia. Niezbędnym warunkiem skutecznego rozwiązywania problemów jest otwartość i rozwinięcie postawy tolerancji dla wieloznaczności i nieprzewidywalności. Oznacza to gotowość postrzegania sytuacji niejednoznacznych jako źródła inspiracji, unikania jednoznacznych ocen oraz podejmowania pochopnych działań. To umiejętność wyważenia racji, zobaczenia zjawiska z wielu perspektyw, zanim podejmie się decyzje dotyczące rozwiązań. 

W kontekście rozwiązań prozespołowych jest to postawa, która wiąże się z szacunkiem dla pomysłów innych osób, odmiennych perspektyw oraz różnych potrzeb i punktów widzenia. Ułatwia unikanie zniechęcenia się niepowodzeniami i porażkami i umożliwia dostrzeganie możliwych trudności jako punktu wyjścia do nowych rozwiązań. W szerokim sensie ta postawa odnosi się do rozumienia złożoności i niejednoznaczności zjawisk i godzenia się z nimi, otwartości na zaangażowanie w działania, których powodzenie nie jest pewne, i zachowania otwartości na radzenie sobie z pojawiającymi się w trakcie pracy trudnościami. 

Radzenie sobie z rozwiązywaniem problemów wymaga umiejętności opisywania struktury określonych zagadnień, ich elementów składowych i wzajemnych relacji, kontekstu, a także spojrzenia na nie z różnych perspektyw. Ważne są też umiejętności operacjonalizacji celów, metod, adresatów i innych ważnych czynników determinujących możliwość rozwiązania problemu. W fazie projektowania i realizacji rozwiązań uczniowie winni prezentować umiejętność generowania pomysłów i pracy z nimi, dostrzegania wartości w pomysłach innych, a także dostrzegania pojawiających się w trakcie pracy trudności i skutecznego ich rozwiązywania. Tak rozumiana nauka rozwiązywania problemów w szkole będzie kształtować nie tylko odpowiednie umiejętności i postawy, lecz także przygotowywać do radzenia sobie w sytuacjach nowych i stresujących.

Zarządzanie sobą

Elementami składowymi kompetencji zarządzania sobą są: 

  • umiejętność uczenia się oraz doskonalenia i usprawniania istniejących rozwiązań,
  • g...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy