Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

19 stycznia 2022

NR 117 (Styczeń 2022)

Dylematy związane z ocenianiem wewnątrzszkolnym i przedmiotowym

0 740

Ocenianie – zwłaszcza szkolne – współistniało zawsze z procesem nauczania jako weryfikator jego efektów, a zatem właściwie od samego początku historii ludzkości, gdyż zawsze ktoś kogoś uczył, a następnie weryfikował efekty tej nauki. Ocenianie jest sztuką wyjątkowo trudną i odpowiedzialną – i to z bardzo wielu względów. Do jego prawidłowego realizowania niezbędne są różnorakie umiejętności i sprawności, które nie ograniczają się jedynie do wiedzy przedmiotowej oraz podstaw psychologii. W artykule wyjaśniamy najważniejsze dylematy związane z ocenianiem wewnątrzszkolnym i przedmiotowym.

Ocenianie szkolne zakłada wielostronność metod i technik w kierowaniu pracą uczniów, a także (co szczególnie istotne) współdziałanie między nauczycielami, uczniami i rodzicami w realizacji osiągnięć edukacyjnych oraz w wymianie informacji o wynikach uczenia się i nauczania. Tego rodzaju współdziałanie jest tak bardzo ważne w nauczaniu, gdyż pozwala nauczycielom na odstąpienie od stosowania jednostronnego stylu oceniania, przede wszystkim nastawionego na sam wynik (czyli typową ocenę). Same wyniki są bowiem krótkotrwałe i zamykają etapy współdziałania, czyli proces oceniania. To właśnie jakość procesu, jego solidność i spójność poszczególnych elementów stanowi o poznawczej, motywacyjnej i wychowawczej wartości wyniku. Jakość procesu oceniania jest miarą tego, czego nauczyli się nie tylko uczniowie, lecz także sami nauczyciele. Nauczyciele zorientowani na proces nauczania starannie ten proces planują i modyfikują, dążąc do optymalizacji, dzięki czemu zbliżają się do docelowego obiektywizmu oceniania. Jak go osiągnąć? Nie da się odpowiedzieć na to pytanie bez spójnego powiązania oceniania z zadaniami zapisanymi w podstawie programowej kształcenia ogólnego oraz samą filozofią oceniania. 

POLECAMY

Jaka jest wartość oceniania szkolnego w procesie kształcenia?

W procesie oceniania szkolnego zbierana jest cała wiedza o uczniach po to, aby trafniej rozpoznać i opisać ich osiągnięcia – i to nie tylko te ograniczone do dziedziny poznawczej. W taką filozofię oceniania wpisane jest odejście od „materializowania” wyników nauczania i tzw. rozkładów nauczania, istotne ograniczenie oceniania „braków i błędów”, i subiektywizmu, czyli tzw. oceniania personalnego. Nowe, wynikające z ogólnych założeń reformy systemu edukacyjnego, zasady oceniania wewnątrzszkolnego kładą szczególny nacisk na ocenianie pojmowane właśnie jako nieustający proces zbierania, interpretowania informacji w celu wartościowania decyzji podejmowanych w trakcie realizacji treści nauczania. Tak pojmowane ocenianie jest nie tylko złożonym działaniem edukacyjnym, lecz także wyróżnikiem całego jednolitego systemu kształcenia. Ocenianie nie sprowadza się więc tylko do orzekania i informowania, lecz także do projektowania kolejnych działań mających na celu rozwój każdego ucznia. Gdy osiągnięcia uczniów są zgodne z naszymi założeniami, a efekty ich pracy okazują się większe od naszych oczekiwań, np. w przypadku uczniów będących laureatami konkursów i olimpiad wydaje się to oczywiste. Efektywność pracy nauczyciela jest przecież mierzona efektywnością dokonań jego uczniów. Jednak ocenianie bardzo słabego ucznia, który potrzebuje więcej czasu na to, aby osiągnąć „małe sukcesy”, również musi stanowić odniesienie do ustalonych przez nauczyciela wymagań edukacyjnych oraz osiągnięć wskazanych w podstawie programowej, ale zamykających dany etap edukacyjny, a nie klasę! To, co wydaje się ważnym założeniem filozofii oceniania, odnosi się do indywidualnego ustalenia tempa pracy w realizacji opracowanego przez nauczyciela programu nauczania. To nauczyciel decyduje o tym, jak ma doprowadzić ucznia w kolejnej klasie do założonych osiągnięć danego etapu edukacyjnego. Filozofia oceniania zakłada nie tylko posługiwanie się przez nauczycieli wiedzą przedmiotową, znajomością psychologii dziecka i motywacji działań, lecz także pogłębianie wiedzy z teorii oceniania dydaktycznego, umiejętności komunikacyjnych czy też pracy w grupie.
Jest jeszcze jeden istotny element, a mianowicie ocena sama w sobie. Otóż w swojej istocie ocena stanowi informację o efekcie (wyniku) kształcenia wraz ze sposobem zakomunikowania tej informacji samemu uczniowi, czyli niezbędnym komentarzem do niej. Komentarz taki dotyczy zarówno warunków uczenia się, sposobu uzyskiwania informacji o wyniku, jego poprawnej interpretacji, jak i sposobu wykorzystania tej informacji w toku dalszego uczenia się. Bardzo istotną cechą samej oceny jest jej kryterialność, czyli stwierdzenie rodzaju ocenianej umiejętności. Ocena ma ścisły związek z poziomem wymagań. Pojęcia „oceny” używa się w znaczeniu procesu oceniania lub jego rezultatu. Ocena jest więc efektem uprzedniego sprawdzenia i podsumowania wiedzy, osiągnięć i braków z określonego przedmiotu szkolnego – jest wartościowaniem tych efektów w postaci stopni występujących w skalach ocen oraz wyrazem opinii nauczyciela o wynikach pracy ucznia. 

Jednolity system oceniania szkolnego

Ze względu na to, że ocenianie szkolne ma tak ogromne znaczenie w całym procesie edukacyjnym dzięki swojej kryterialności i nieodzownej porównywalności, musi być ono realizowane na jednakowych we wszystkich szkołach w kraju zasadach. W związku z tym w Polsce ustalono jednolity system oceniania szkolnego, określony w ustawie o systemie oświaty. Na jego podstawie określono również jednakowe zasady oceniania – wskazane w odpowiednim rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej. Dlatego też nie funkcjonuje już „szkolny system oceniania” ani „przedmiotowy system oceniania”, nie ma już też „szkolnych zasad oceniania”. Szkolne reguły opracowywane są dopiero w ramach oceniania wewnątrzszkolnego, a nie systemu wewnątrzszkolnego. 
Reguły te podzielone są na dwie grupy: 

  • ocenianie wewnątrzszkolne – obejmujące wszystkich nauczycieli pracujących w danej szkole,
  • ocenianie przedmiotowe – stanowiące uzupełnienie oceniania wewnątrzszkolnego, dostosowane do konkretnego przedmiotu, rodzaju zajęć i samego nauczyciela. 

Należy jednak pamiętać, że szkolne reguły nie mogą być sprzeczne z tymi ogólnie obowiązującymi, opisanymi w systemie oceniania i zasadach oceniania. Z tego też względu należy dokładnie analizować aktualnie obowiązujące regulacje prawne dotyczące oceniania. Jest to bardzo istotne, gdyż w związku ze zmianami w organizacji pracy szkół i placówek oświatowych wynikających z ograniczeń spowodowanych epidemią COVID-19 reguły oceniania również należało odpowiednio dostosować do aktualnej rzeczywistości szkolnej. 
 

W obecnej sytuacji prawnej wpływ na działania podejmowane w zakresie oceniania szkolnego mają między innymi takie regulacje, jak:
  • ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe,
  • ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty,
  • ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych,
  • ustawa z dnia 31 marca 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie systemu ochrony zdrowia związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19,
  • ustawa z dnia 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw,
  • rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 sierpnia 2020 r. w sprawie czasowego ograniczenia funkcjonowania jednostek systemu oświaty w związku z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19,
  • rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 sierpnia 2020 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie szczególnych rozwiązań w okresie czasowego ograniczenia funkcjonowania jednostek systemu oświaty w związku z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19,
  • rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 4 września 2020 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie szczególnych rozwiązań w okresie czasowego ograniczenia funkcjonowania jednostek systemu oświaty w związku z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19,
  • rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 września 2021 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie nadzoru pedagogicznego,
  • rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych.


W swojej istocie ocenianie osiągnięć ucznia polega na rozpoznaniu przez nauczycieli poziomu i postępów w opanowaniu przez ucznia wiadomości i umiejętności w stosunku do wymagań i efektów kształcenia wynikających z podstawy programowej i realizowanych w szkole programów nauczania. Sam proces oceniania w szkole opiera się głównie na wewnątrzszkolnym ocenianiu, które określa dla wszystkich uczniów danej szkoły jednolite wymagania edukacyjne i jednolite zasady oceniania w obrębie danej szkoły. 

Ocenianie wewnątrzszkolne pełni funkcję: 

  • wspierającą – wymagającą od nauczyciela oceniania osiągnięć uczniów, a nie braków, pozostawienia uczniowi swobody na samokształcenie, indywidualizacji potrzeb edukacyjnych ucznia, uwzględniania osobistych zainteresowań ucznia oraz określania jednolitych zasad i kryteriów oceniania;
  • diagnostyczną – wymagającą od nauczyciela stwarzania sytuacji, dzięki którym można otrzymać różnorodne informacje dotyczące osiągnięć ucznia, określania aktualnego poziomu osiągnięć i postępów ucznia w nauce w celu wskazywania jego mocnych i słabych stron oraz pomocy w formułowaniu indywidualnego planu rozwoju ucznia;
  • afirmacyjną – polegającą na tym, że nauczyciel doceniający osiągnięcia ucznia stwarza mu tym samym okazję do wzmocnienia poczucia własnej wartości; 
  • kształtującą – która wymaga od nauczyciela doskonalenia metod pracy, samokształcenia, weryfikowania programów nauczania, podręczników szkolnych i pomocy dydaktycznych;
  • informacyjną – wymagającą od nauczyciela bieżącego informowania uczniów o osiągnięciach i postępach w nauce; polegającą na tym, że nauczyciel dostarcza uczniowi informacji zwrotnych umożliwiających mu dokonanie samooceny własnych kompetencji i samokontroli własnego działania;
  • motywacyjną – polegającą na tym, że nauczyciel oceniający dotychczasowe osiągnięcia ucznia mobilizuje go do dalszych wysiłków i właściwie je ukierunkowuje. 

Zadaniem każdego nauczyciela jest spełnianie wszystkich tych funkcji w praktyce oceniania szkolnego. Aby jednak ocena szkolna spełniała swoją funkcję, niezbędny jest właściwy komentarz do niej – tak słowny, jak i pisemny. Każdy wynik osiągnięty przez ucznia bezwzględnie musi być opatrzony starannie przemyślanym komentarzem. Jeśli nauczyciel nie przekaże uczniowi, dokładnie i w zrozumiały sposób, co kryje się pod określoną cyfrą oraz jakie uczeń powinien wykonać zadania (działania), żeby podnieść poziom swoich umiejętności i wiedzy, nigdy nie osiągnie zamierzonych celów, którym służyć ma właśnie proces oceniania. Należy zatem stwierdzić, że bieżące ocenianie zajęć edukacyjnych ma na celu monitorowanie pracy ucznia oraz przekazywanie mu informacji o jego osiągnięciach edukacyjnych pomagających w uczeniu się – powinno bowiem stanowić wskazanie, co uczeń robi dobrze, co i jak wymaga poprawy oraz jak powinien dalej się uczyć. I w taki właśnie sposób powinno być obecnie formułowane uzasadnienie każdej oceny szkolnej. Inaczej mówiąc, ocenianie bieżące ma za zadanie przekazywanie bieżących informacji o poziomie osiągnięć edukacyjnych ucznia i jego zaangażowaniu w zdobywaniu nowych wiadomości i umiejętności oraz pokonywaniu trudności. 
 

Do głównych zadań oceniania szkolnego należy zaliczyć: 
  • informowanie ucznia o poziomie jego osiągnięć edukacyjnych i jego zachowaniu oraz o postępach w tym zakresie,
  • udzielanie uczniowi pomocy w nauce poprzez przekazanie uczniowi informacji o tym, co zrobił dobrze i jak powinien się dalej uczyć,
  • udzielanie wskazówek do samodzielnego planowania własnego rozwoju,
  • motywowanie ucznia do dalszych postępów w nauce i zachowaniu,
  • dostarczanie informacji – rodzicom, prawnym opiekunom, nauczycielom – o postępach, trudnościach w nauce, zachowaniu oraz specjalnych potrzebach (uzdolnieniach lub dysfunkcjach) ucznia,
  • umożliwianie nauczycielom doskonalenia organizacji i metod pracy dydaktyczno-wychowawczej.


Jakie zadania stoją przed nauczycielem oceniającym umiejętności ucznia?

Z powyższych zadań ogólnych wynikają konkretne zadania dla każdego nauczyciela – i to bez względu na nauczany przedmiot ani rodzaj prowadzonych zadań. 
 

Do najważniejszych zadań należą:
  • formułowanie wymagań edukacyjnych niezbędnych do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych (semestralnych) ocen z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych,
  • ustalanie kryteriów oceniania zachowania,
  • ocenianie bieżące i ustalanie śródrocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych oraz śródrocznej oceny klasyfikacyjnej zachowania,
  • przeprowadzanie egzaminów klasyfikacyjnych i poprawkowych,
  • ustalanie rocznych (semestralnych) ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych oraz rocznej oceny klasyfikacyjnej zachowania,
  • ustalanie warunków i trybu uzyskania wyższych niż przewidywane rocznych (semestralnych) ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych oraz rocznej oceny klasyfikacyjnej zachowania,
  • ustalanie warunków i sposobu przekazania rodzicom (prawnym opiekunom) informacji o postępach i trudnościach ucznia w nauce. 


Dla prawidłowego przebiegu procesu oceniania niezbędna jest odpowiednia informacja przekazana zarówno uczniom, jak i ich rodzicom. Dzięki niej nie będzie już dochodziło do nieporozumień ani niepotrzebnych konfliktów, a nawet skarg i oskarżeń. 
Dlatego właśnie na początku każdego roku szkolnego należy przekazać wyczerpujące informacje o: 

  • wymaganiach edukacyjnych niezbędnych do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych (semestralnych) ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych, wynikających z realizowanego przez siebie programu nauczania,
  • sposobach sprawdzania osiągnięć edukacyjnych uczniów, zarówno w formule pracy stacjonarnej, jak i w pracy zdalnej i hybrydowej,
  • warunkach i trybie uzyskania wyższej niż przewidywana rocznej (semestralnej) oceny klasyfikacyjnej z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych (również w przypadku pracy stacjonarnej, jak i w warunkach ograniczonego funkcjonowania szkoły,
  • warunkach i sposobie oraz kryteriach oceniania zachowania,
  • warunkach i trybie uzyskania wyższej niż przewidywana rocznej oceny klasyfikacyjnej zachowania. 

Przekazanie powyższych informacji jest warunkiem sine qua non prawidłowego przebiegu oceniania wewnątrzszkolnego. Z tego też względu dyrektor szkoły w ramach nowego nadzoru pedagogicznego powinien dopilnować spełnienia tego warunku. 

Ocenianie wewnątrzszkolne a ocenianie przedmiotowe

Na zakończenie pozostała jeszcze jedna bardzo ważna kwestia, a mianowicie wyjaśnienie relacji i zależności zachodzących między ocenianiem wewnątrzszkolnym a ocenianiem przedmiotowym. Otóż ocenianie wewnątrzszkolne ma...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy