Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

14 października 2021

NR 114 (Październik 2021)

Zmiany w nadzorze pedagogicznym w roku szkolnym 2021/2022

0 4003

Okres wakacyjny dla jednych był czasem wypoczynku, a dla drugich – intensywnego przygotowania rozwiązań, które będą obowiązywały w nowym roku szkolnym. Z tych względów każdy dyrektor już na początku roku szkolnego powinien przeprowadzić wnikliwą analizę aktualnego stanu prawnego, na podstawie którego zdefiniowana zostanie między innymi istota nadzoru pedagogicznego, a także zakres niezbędnych działań z nim związanych.

Zgodnie z aktualnie obowiązującymi regulacjami prawnymi sprawowanie nadzoru pedagogicznego sprowadza się do podejmowania działań zakładających poprawę efektywności systemu oświaty poprzez ukierunkowanie wszelkich czynności z nim związanych na działania mające na celu ocenę jakości działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkół i placówek w dążeniu do uzyskania pożądanej (możliwie najwyższej) jakości. Należy zatem stwierdzić, że filozofia obecnego nadzoru pedagogicznego zakłada, iż istotą zmiany wprowadzanej w szkole w ramach realizowanego nadzoru jest doprowadzenie do sytuacji, w której tak dyrektor, jak i nauczyciele będą podporządkowywać wszystkie podejmowane działania jej jakościowemu progresowi, w sposób szczególny ukierunkowanemu na rozwój każdego ucznia wykorzystujący potencjał, jakim dysponuje „tu i teraz”. 
W podejmowaniu działań należy więc uwzględniać ramy wyznaczone przez prawo. Z tych też względów wszelkie działania prowadzone w szkołach i placówkach muszą być zawsze oparte na jednoznacznych regulacjach prawnych. 
Wspomniane zmienione przepisy nieco inaczej definiują i opisują kwestie dotyczące nadzoru pedagogicznego. Otóż w ustawie Prawo oświatowe kwestie istoty nadzoru pedagogicznego uregulowane są w art. 55, który stanowi, że nadzór pedagogiczny teraz polega na: 

POLECAMY

  • obserwowaniu, analizowaniu i ocenianiu przebiegu procesów kształcenia i wychowania oraz efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkół i placówek,
  • ocenianiu stanu i warunków działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkół i placówek,
  • udzielaniu pomocy szkołom i placówkom, a także nauczycielom w wykonywaniu ich zadań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych,
  • inspirowaniu nauczycieli do poprawy istniejących lub wdrożenia nowych rozwiązań w procesie kształcenia, przy zastosowaniu innowacyjnych działań programowych, organizacyjnych lub metodycznych, których celem jest rozwijanie kompetencji uczniów. 

W myśl tych samych przepisów nadzorowi pedagogicznemu podlegają w szczególności: 

  • posiadanie przez nauczycieli wymaganych kwalifikacji do prowadzenia przydzielonych im zajęć1, 
  • realizacja podstaw programowych i ramowych planów nauczania,
  • przestrzeganie zasad oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów oraz przeprowadzania egzaminów,
  • przestrzeganie przepisów dotyczących obowiązku szkolnego i obowiązku nauki,
  • przestrzeganie statutu szkoły lub placówki,
  • przestrzeganie praw dziecka i praw ucznia oraz upowszechnianie wiedzy o tych prawach,
  • zapewnienie uczniom bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki.

Już tylko pobieżne zapoznanie się z prezentowanymi zapisami pozwala na zauważenie kilku istotnych różnic w podejściu do kwestii kwalifikacji nauczycieli lub realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki. Powyższe zapisy w sposób jednoznaczny wytyczają zadania dyrektorów, które mają do wykonania w ramach sprawowanego nadzoru pedagogicznego. 
Okazuje się, że potrzeba nowelizacji dotychczasowego rozporządzenia wynikała z dotychczasowych doświadczeń związanych ze sprawowaniem nadzoru pedagogicznego. W sposób szczególny doświadczenia te wynikały z przebiegu realizacji nadzoru w formie ewaluacji – tak zewnętrznej, jak i wewnętrznej. W opinii wielu środowisk oświatowych i osób związanych z nadzorem pedagogicznym korzyści z realizacji tej konkretnej formy nadzoru pedagogicznego były niewspółmierne do nakładu czasu i pracy koniecznych do przeprowadzenia badania ewaluacyjnego. Ze względu na to, że w swojej istocie ewaluacja jest procesem badawczym, a nie pojedynczym, doraźnym działaniem, dowodzono, że ewaluacja jako taka była bardzo czasochłonna i generowała w znacznej mierze „biurokrację” szkolną. Wynikało to z faktu, że przepisy prawa nie wymagały co prawda tworzenia na potrzeby ewaluacji żadnej dodatkowej dokumentacji, to w szkołach, właśnie w związku z ewaluacją, w szczególności ewaluacją wewnętrzną, bardzo często tworzone były dodatkowe sprawozdania, opracowania i zestawienia mające potwierdzać działania szkoły lub placówki podejmowane w danym zakresie lub obszarze. Ponadto wielu nauczycieli miało poważne problemy z prawidłowym konstruowaniem właściwych narzędzi badawczych. Ewaluacja to przecież proces ewidentnie badawczy, realizowany z wykorzystaniem podstawowych grup metod badawczych. Niestety, nie wszyscy nauczyciele potrafili właściwie stosować poszczególne metody badawcze. Problemy dotyczyły zwłaszcza prawidłowej realizacji zasady triangulacji, analizowania wyników ewaluacyjnych oraz wnioskowania. 
Zmienione rozporządzenie w sprawie nadzoru pedagogicznego zmniejszyło liczbę możliwych form sprawowania nadzoru pedagogicznego również przez dyrektora szkoły. W wyniku dokonanej nowelizacji rozporządzenia, ocena jakości pracy szkoły lub placówki będzie teraz dokonywana wyłącznie w ramach kontroli. Do tej pory zgodnie z prawem nadzór pedagogiczny realizowano poprzez wykonywanie zadań i czynności określonych w art. 55 ustawy Prawo oświatowe w trybie działań planowych i doraźnych. W ramach kontroli dokonywano wyłącznie oceny stanu przestrzegania przepisów prawa dotyczących działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki. Rezygnacja z ewaluacji i włączenie obszarów pracy szkoły (dotychczas badanych w ramach ewaluacji) do zakresu kontroli, powinno pozwolić na ocenę działalności szkół i placówek nie tylko pod kątem zgodności ich działania z przepisami prawa, lecz także prawidłowości realizacji procesów kształcenia i wychowania oraz efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły i placówki. Zatem po ostatnich zmianach kontrola będzie prowadzona w szkole lub placówce odpowiednio do zakresu nadzoru pedagogicznego wynikającego z art. 55 ustawy Prawo oświatowe w celu oceny:

  • stanu przestrzegania przepisów prawa dotyczących działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki,
  • przebiegu procesów kształcenia i wychowania w szkole lub placówce,
  • efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki.

Podsumowując, od 6 września 2021 r. (rozporządzenie weszło w życie 4 września, a była to sobota, zatem praktycznie zmienione rozporządzenie obowiązuje od poniedziałku 6 września) nadzór pedagogiczny będzie sprawowany tylko w dwóch formach: kontroli i wspomagania.
Należy zaznaczyć, że kontrole planowe, tak jak dotychczas, będą prowadzone z wykorzystaniem arkuszy kontroli zatwierdzonych przez Ministra Edukacji i Nauki. W nowym rozporządzeniu określono również, że czynności kontrolne prowadzone w szkole lub placówce w przypadku kontroli dotyczącej przebiegu procesów kształcenia i wychowania oraz efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki nie powinny trwać dłużej niż 5 dni w ciągu kolejnych 2 tygodni, a czynności kontrolne dotyczące oceny stanu przestrzegania przepisów prawa dotyczących działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki nie powinny trwać dłużej niż 2 dni. Wprowadzone rozwiązanie zwiększa zakres swobody w ustalaniu ram czasowych danej kontroli z uwagi na jej tematykę i związaną z nią potrzebę prowadzenia określonych czynności, takich jak np. obserwacja zajęć, analiza dokumentacji, analiza informacji pozyskanych z wykorzystaniem narzędzi nadzoru pedagogicznego od rodziców, nauczycieli i uczniów oraz rozmowy z dyrektorem i nauczycielami w celu uzyskania dodatkowych informacji i wyjaśnień dotyczących organizacji procesu kształcenia.
Trzeba jednak przyznać, że nakład pracy przy opracowywaniu wyników kontroli dotyczącej przebiegu procesów kształcenia i wychowania oraz efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki będzie zdecydowanie większy niż w przypadku kontroli prowadzonych wyłącznie w celu oceny stanu przestrzegania przepisów prawa. Dlatego też w znowelizowanym rozporządzeniu określono dwa terminy przekazania protokołu kontroli dyrektorowi szkoły lub placówki: 7 i 14 dni roboczych, przy czym okres 14 dni roboczych odnosi się do protokołu z kontroli dotyczącej przebiegu procesów kształcenia i wychowania oraz efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki.
Przy omawianiu zagadnienia nadzoru pedagogicznego należy zwrócić uwagę na istotne źródła informacji właśnie w zakresie KONTROLI: 

  • Jaka? – wewnętrzna, Kto? dyrektor szkoły, Co? – opis stwierdzonego stanu rzeczy → analiza przyczyn, wnioski;
  • Jaka? – zewnętrzna, Kto? – organ kontroli, Co? – opis stwierdzonego stanu rzeczywistego i zalecenia pokontrolne → analiza wyników i przyczyn, wnioski;
  • Jak? – dyskusja nad wnioskami →  rekomendacje2.

Zwracam uwagę na to, że kontrola w swojej istocie to nic innego jak porównanie stanu faktycznego ze stanem zakładanym lub wymaganym obowiązującym prawem. Nigdy nie powinno kontrolować się wszystkiego, ale w pierwszej kolejności działaniom kontrolnym należy poddać te zagadnienia, które uległy zmianie. W nowym roku szkolnym zmian mamy sporo, dlatego kontroli powinny zostać poddane takie kwestie, jak: 

  • posiadanie przez nauczycieli wymaganych kwalifikacji do prowadzenia przydzielonych im zajęć,
  • realizacja podstawy programowej z uwzględnieniem warunków realizacji,
  • prawidłowa konstrukcja programów nauczania 
  • w danej szkole,
  • plany nauczania – dydaktyczne,
  • ocenianie wewnątrzszkolne,
  • zasady prowadzenia obserwacji pedagogicznej,
  • zasady dokonywania oceny pracy nauczycieli –zwłaszcza przy zmienionej organizacji pracy szkoły (nauczanie zdalne lub hybrydowe),
  • prowadzenie dokumentacji szkolnej – zwłaszcza z dokumentacji z zastosowaniem nowych druków szkolnych,
  • praca z  uczniami z dysfunkcjami oraz szczególnie uzdolnionymi, czyli działania wspierające,
  • znajomość i przestrzeganie obowiązujących przepisów oświatowych,
  • zasady organizowania i realizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej,
  • zasady awansu zawodowego w zmienionych warunkach organizacyjnych szkoły,
  • ochrona danych osobowych w szkole lub placówce po wprowadzeniu RODO. 

Do podstawowych źródeł informacji w obszarze WSPOMAGANIA należy z kolei zaliczyć: 

  • organizację doskonalenia zawodowego w szkole, 
    w tym informacje o tym:
  • którzy nauczyciele systematycznie się doskonalą oraz w jakim zakresie merytorycznym i metodycznym,
  • w jakich formach doskonalenia uczestniczą poszczególni nauczyciele,
  • które elementy tego, czego się nauczyli, nauczyciele wykorzystują w swojej praktyce zawodowej,
  • jakie efekty (skutki) uzyskują nauczyciele podejmowanych działań, zwłaszcza po wdrożeniu tego, czego się nauczyli w ramach doskonalenia zawodowego,
  • w jaki sposób nauczyciele dzielą się posiadaną wiedzą i doświadczeniem zdobytymi zwłaszcza na formach zewnętrznych dofinansowywanych (w różny sposób) przez szkołę,
  • jak doskonalenie nauczycieli wpływa na efektywność pracy szkoły jako całości,
  • jaka jest obecna sytuacja rady pedagogicznej;
  • plan doskonalenia nauczycieli,
  • wnioski wynikające z analizy wyników klasyfikacji rocznej, śródrocznej i końcowej oraz  egzaminów zewnętrznych,
  • wnioski wynikające z analizy realizacji podstawy programowej (w trzech płaszczyznach: ilościowej, treściowej i jakościowej) – zwłaszcza w kontekście uzyskanych efektów.

Należy również pamiętać, że istotnym źródłem informacji w ramach nadzoru pedagogicznego nadal jest OBSERWACJA. 

  • Kto? – dyrektor + ewentualnie kadra kierownicza 
  • Co? – informacja  z realizacji,  cele, zakres, tematyka, wyniki określające zaobserwowany stan 
  • Jak? – analiza → wnioski

W § 22 ust. 3 pkt 2 nowego rozporządzenia utrzymano zapis stanowiący, że dyrektor szkoły „obserwuje prowadzone przez nauczycieli zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze oraz inne zajęcia i czynności wynikające z działalności statutowej szkoły lub placówki”.
Do istotnych źródeł informacji potrzebnych do planowania nadzoru pedagogicznego należy również zaliczyć:

  • podstawowe kierunki realizacji polityki oświatowej państwa w roku szkolnym 2021/2022 określone przez MEiN,
  • sprawozdanie kuratora oświaty z nadzoru pedagogicznego sprawowanego w roku szkolnym 2020/2021,
  • plan nadzoru pedagogicznego kuratora oświaty,
  • zmiany prawa oświatowego,
  • wytyczne lokalnych władz samorządowych (lokalna polityka oświatowa),
  • zidentyfikowane oczekiwania rodziców uczniów i środowiska lokalnego oraz potrzeby szkoły. 

Ważny jest fakt, że zmienione rozporządzenie weszło w życie już po rozpoczęciu obecnego roku szkolnego, a to oznacza, że wiele planów nadzoru pedagogicznego zostało już opracowanych. Co do zasady bowiem 15 września jest ustawowym terminem granicznym przedstawienia radzie pedagogicznej planu nadzoru pedagogicznego dyrektora. Dlatego też w nowych regulacjach wskazano, że zarówno organ sprawujący nadzór pedagogiczny, jak i dyrektor szkoły lub placówki są zobowiązani do dostosowania opracowanych przed dniem wejścia w życie rozporządzenia planów nadzoru pedagogicznego do zmian wynikających z podpisanego rozporządzenia. Mają na to 30 dni od dnia wejścia w życie nowego aktu prawnego, czyli od dnia 4 września 2021 r.
To jednak niejedyne zmiany, jakie w najbliższym czasie czekają szkoły (i ich dyrektorów) w kwestii nadzoru pedagogicznego – procedowane są też zmiany w ustawie Prawo oświatowe, które zupełnie inaczej pozycjonują kuratorów oświaty w całym systemie oświatowym. Z praktycznego punktu widzenia jest to powrót do zasad, które obowiązywały wcześniej, zapewniając kuratorom określone uprawnienia w zakresie powoływania kadry kierowniczej s...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy