Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

15 grudnia 2021

NR 116 (Grudzień 2021)

O odpowiedzialności dyscyplinarnej nauczycieli w kontekście praw i dobra dziecka

0 37

Zagadnienie odpowiedzialności dyscyplinarnej nauczycieli jest bardzo istotne w kontekście pragmatyki zawodowej – chociażby dlatego, że ma znaczny wpływ na dalszy przebieg kariery zawodowej nauczyciela. Kwestiom tym, choć są – wydawałoby się – niezmiernie ważne, wciąż poświęca się zbyt mało uwagi. O odpowiedzialności dyscyplinarnej nauczycieli pisaliśmy już w marcowym numerze naszego pisma. W niniejszym opracowaniu pragniemy je rozszerzyć i uzupełnić o kwestie etyczno-moralne oraz te dotyczące stricte dobra dziecka, gdyż jego naruszenie ma właśnie aspekt etyczno-moralny.

Etyka i autorytet nauczyciela coraz częściej stanowią przedmiot rozważań, dyskusji teoretyków i praktyków zajmujących się edukacją. Dlatego też wszelkie zagadnienia dotyczące konsekwencji za naruszanie praw, zwłaszcza dobra dziecka – z uwagi na wagę problemu – zawsze wzbudzały i nadal wzbudzają dużo emocji. Ich natura jest wyjątkowo delikatna, gdyż dotyczy w znacznej mierze kwestii o charakterze etycznym, czy wręcz moralnym. Mimo to brak jednoznacznych kryteriów dotyczących walorów etycznych pracy nauczyciela określanych ogólnie mianem godności zawodu nauczyciela, co skutkuje bardzo rzadkim dokonywaniem zmian dotyczących regulacji tego zagadnienia. Z różnych jednak względów korygowano je już – oczywiście, w ściśle określonym zakresie – dwukrotnie. 

POLECAMY

Odpowiedzialność prawna nauczycieli a dobro dziecka

Rozważania należy rozpocząć od zdefiniowania pojęcia odpowiedzialności prawnej, a następnie etyki i dobra dziecka. Zgodnie z zapisami art. 83 Konstytucji RP „Każdy ma obowiązek przestrzegania prawa Rzeczypospolitej Polskiej”. Tak sformułowany zapis wprost wprowadza odpowiedzialność prawną za każdorazowe naruszenie obowiązujących regulacji. Wspomniana odpowiedzialność prawna polega bezpośrednio na ponoszeniu przez każdy podmiot negatywnych konsekwencji, albo inaczej: sankcji przewidzianych przez prawo za postępowania stanowiące naruszenie zasad zawartych w obowiązujących normach. Z tego też względu zwłaszcza nauczyciel (w sposób szczególny z uwagi na swoją rolę w społeczeństwie) jest zobowiązany do przestrzegania prawa stanowionego przez organy władzy państwowej i organy władzy samorządowej, lecz także w ramach danej organizacji: prawa wewnątrzszkolnego, obowiązującego w szkole i ustalonego w formie takich dokumentów, jak: statut, regulaminy i zarządzenia dyrektora. 

Wyróżnia się następujące rodzaje odpowiedzialności prawnej ogółu obywateli: 

  • konstytucyjną – naruszenie Konstytucji lub innych ustaw, 
  • administracyjną – naruszenie norm prawa administracyjnego, 
  • finansową – naruszenie przepisów prawa finansowego, 
  • karną – dotyczącą osób, które dopuściły się czynów zabronionych przez ustawę, 
  • cywilną – dotyczącą osób fizycznych i prawnych za naruszenie norm prawa cywilnego, za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązań lub popełnienie czynów niedozwolonych, 
  • pracowniczą – dotyczącą pracowników za niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków pracowniczych.

W omawianym zakresie należy zwrócić szczególną uwagę na to, jak definiuje się samego nauczyciela. Jest to bardzo istotne ze względu na jego odpowiedzialność tak prawną, jak i społeczną, a zwłaszcza moralną i etyczną. Zgodnie z interpretacją encyklopedyczną nauczyciel to: 
„rodzaj specjalności zawodowej, wykonywanej przez specjalistę odpowiednio przygotowanego do prowadzenia pracy dydaktyczno-wychowawczej w instytucjach oświatowo-wychowawczych, która bywa uważana za jeden z zawodów zaufania publicznego (społecznego)”. 

Z kolei według Tadeusza Malinowskiego nauczyciel to: 
„osoba posiadająca potwierdzone osobiste predyspozycje i kompetencje, poparte odpowiednim kierunkowym wykształceniem wyższym oraz przygotowaniem pedagogicznym i zawodowym do nauczania formalnego w oświacie”. 

Ale jest to również:
„osoba trudniąca się nauczaniem, kształceniem kogoś, wpływająca na czyjąś świadomość i postępowanie”. 

Nauczyciele to jednak przede wszystkim:
„ludzie mający władzę nad kształtowaniem umysłów, którzy posiadają władzę najwyższą, modelują ludzi, pomagają w uformowaniu ich osobowości i światopoglądu”1. 

Podejmując pracę pedagogiczną, nauczyciel musi mieć świadomość swoich moralnych powinności wobec uczniów, rodziców i całego społeczeństwa. Ignorancja i niedbalstwo pedagogiczne mogą bowiem zaważyć na przyszłości wychowanków. Nauczyciel może mieć poczucie źle spełnionego obowiązku i negatywną opinię najbliższego otoczenia oraz lokalnego środowiska. 
Należy również zauważyć, że już samo pojęcie dobra dziecka stanowi klauzulę generalną umożliwiającą stosowanie reguł interpretacyjnych znanych doktrynie i przywoływaną w orzecznictwie. Artykuł 72 Konstytucji RP, któremu nadaje się w informacji prawniczej podtytuł „Zasada dobra dziecka”, odnosi się w istocie do takich praw dziecka, jak: „ochrona dziecka ze strony organów władzy publicznej przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją”; przyznaje także prawo do opieki i pomocy władz publicznych dla dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej. Już samo skatalogowanie czynów stanowiących naruszenie dobra dziecka mogłoby w praktyce ograniczyć zakres czynów stanowiących naruszenie dobra dziecka i w konsekwencji doprowadzić do osłabienia ochrony samego dziecka. Wynika to z faktu, że nie wszystkie przypadki naruszenia jego dobra można wyczerpująco określić w drodze ustawy lub innego aktu prawnego. Życie, niestety, przerasta nasze wyobrażenia o nim. 
W interpretacji Sądu Najwyższego2 wszystko zależy od konkretnych okoliczności faktycznych, zwłaszcza jeżeli wskazują one na zaistnienie sytuacji, w jakiej znalazło się dziecko, wymagającej ingerencji ze strony innych podmiotów, w tym także sądu. Wyszczególnić tu należy uprawnienie do ochrony życia i zdrowia oraz wszelkich działań ze strony innych, które powinny zapewnić warunki do spokoju, prawidłowego, niezakłóconego rozwoju, poszanowania godności i udziału w procesie decydowania o jego sytuacji, oraz zaznaczyć, że jest to zbiór niewyczerpany. Według międzynarodowej Konwencji o prawach dziecka dobro dziecka jest wartością nadrzędną, wymagającą preferencyjnego traktowania w porównaniu z innymi interesami osób fizycznych i prawnych. Stanowi ono podstawę wszystkich przepisów konwencji. 
Priorytet dobra dziecka jest określany dodatkowymi terminami: 

  • najlepszym zabezpieczeniem interesów dziecka, 
  • najlepiej pojętymi interesami dziecka,
  • nadrzędnym interesem dziecka. 

Podkreśla się w ten sposób specyficzny charakter dziecięcych praw, których ochrona zależy w dużej mierze od dorosłych, w tym zwłaszcza od nauczycieli. Termin dobro dziecka pojawia się bardzo często również w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jest to zrozumiałe, ponieważ akt ten zawiera podstawowe zasady funkcjonowania rodziny, opieki i władzy rodzicielskiej3.
Chociaż rodzajów odpowiedzialności jest wiele, to w niniejszych rozważaniach zajmiemy się tylko odpowiedzialnością stricte dyscyplinarną, gdyż to właśnie jej podlegają czyny naruszające prawa i dobro dziecka oraz czyny naruszające godność zawodu nauczyciela, czyli takie o ewidentnym charakterze etyczno-moralnym. Jest to ważne przede wszystkim ze względu na to, że zmiany w Karcie Nauczyciela wprowadziły szereg istotnych korekt zwłaszcza w zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej nauczycieli dotyczącej omawianych czynów. 

Odpowiedzialność dyscyplinarna nauczycieli

Bardzo ważne jest to (co należy szczególnie podkreślić), że od 2009 r. odpowiedzialności dyscyplinarnej podlegają wszyscy nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w przedszkolach, szkołach i innych placówkach, wymienionych w art. 1 ust. 1 Karty Nauczyciela4 – i to bez względu na rodzaj placówki, w której są zatrudnieni, stopień awansu zawodowego ani sposób nawiązania stosunku pracy. 
Zgodnie z aktualnymi zapisami art. 75 Karty Nauczyciela nauczyciele podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za uchybienia godności zawodu nauczyciela lub obowiązkom, o których mowa w art. 6. Zgodnie z tymi zapisami każdy nauczyciel jest obowiązany: 

  • rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły: dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą, w tym zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę;
  • wspierać każdego ucznia w jego rozwoju;
  • dążyć do pełni własnego rozwoju osobowego; doskonalić się zawodowo, zgodnie z potrzebami szkoły; 
  • kształcić i wychowywać młodzież w umiłowaniu Ojczyzny, w poszanowaniu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w atmosferze wolności sumienia i szacunku dla każdego człowieka;
  • dbać o kształtowanie u uczniów postaw moralnych i obywatelskich zgodnie z ideą demokracji, pokoju i przyjaźni między ludźmi różnych narodów, ras i światopoglądów.

Kwestie samej fachowości można wyraźnie skonkretyzować, opierając się na definiowaniu zadań do wykonania przez nauczyciela. Natomiast już ocena postawy etycznej nauczyciela i wartości, jakie prezentuje w kontaktach z wychowankami i uczniami, jest wyjątkowo trudno wymierna. Odniesienia do postawy etyczno-moralnej nauczyciela można znaleźć w wielu sformułowaniach prawnych. Przykładowo już w art. 9 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela można przeczytać, że stanowisko nauczyciela może zajmować osoba, która „przestrzega podstawowych zasad moralnych”. Niemalże identycznie do tej sprawy odnosi się ustawa Prawo oświatowe. Zgodnie bowiem z art. 5: „nauczyciel w swoich działaniach dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych ma obowiązek kierowania się dobrem uczniów, troską o ich zdrowie, postawę moralną i obywatelską z poszanowaniem godności osobistej ucznia”. Z tego też względu tak ważną rolę odgrywają zasady etyki zawodowej nauczycielskiej, niekiedy określane również jako zasady etyki nauczycielskiej. Wprowadzono je do rzeczywistości szkolnej wraz ze standardami kontroli zarządczej w roku 20105. W dzisiejszej sytuacji prawnej stanowią one w zasadzie jedyny wymierny wskaźnik etycznego postępowania nauczycieli w danej szkole lub placówce oświatowej. Z wiadomych względów uwzględniać należy również uniwersalne zasady etyczno-moralne, zasady etyki zawodowej (charakterystyczne dla zawodu nauczyciela) oraz zasady obowiązujące w danym środowisku lokalnym. Niemniej jednak bardzo często budzą one wiele kontrowersji i dlatego wyjątkowo trudno je skwantyfikować i jednoznacznie ocenić. 

Kwestie etyczno-moralne w pracy nauczyciela

Jak podaje internetowy Słownik języka polskiego PWN, etyka to „nauka o moralności oraz ogół zasad i norm postępowania przyjętych w danej epoce i w danym środowisku”6. Z definicji tej wynika, że o etyce można mówić w przypadku różnych grup, w tym zawodowych. Etyka zawodowa dotyczy zatem, między innymi, profesji nauczyciela. Jeśli przyjąć definicję przedstawioną przez Dariusza Zająca, etyka zawodu nauczyciela to „zespół zasad etycznych, regulujących i ukierunkowujących działalność moralną nauczycieli na płaszczyźnie ich relacji z uczniami, innymi nauczycielami, społeczeństwem, w tym m.in. rodzicami, środowiskiem lokalnym oraz względem samego siebie i zawodu”7. Celem działalności nauczycieli jest przekazanie wiedzy z różnych dziedzin, a oprócz tego wpojenie młodym ludziom pewnych zasad moralnych, które są ogólnie przyjęte przez społeczeństwo. Oznacza to, że od nauczycieli wymaga się tego, aby byli dla uczniów autorytetami moralnymi. Swoim zachowaniem nauczyciele powinni zatem potwierdzać to, co przekazują swoim uczniom. Dlatego etyka zawodu nauczyciela dotyczy także jego odpowiedzialności za przekazywaną wiedzę oraz przygotowanie się do prowadzonych zajęć. 
Zachowania etyczne nauczycieli mogą dotyczyć nie tylko kwestii formalnych, lecz także emocji. Mowa głównie o życzliwości i empatii, które mogą zjednać nawet tych najbardziej zbuntowanych lub zamkniętych w sobie uczniów. Każdy nauczyciel powinien mieć na względzie zwłaszcza to, że to on jest dla uczniów, a nie uczniowie dla niego. Najważniejsze w pracy nauczyciela jest zatem dobro podopiecznych, którzy w szkole spędzają dużą część swojego czasu. Bardzo często zdarza się bowiem, że szkoła jest miejscem bardziej przyjaznym niż dom – dlatego zadaniem nauczycieli jest zwracanie szczególnej uwagi na zachowania dzieci w różnych sytuacjach, gdyż mogą one wskazywać na problemy rodzinne lub osobiste. W takich sytuacjach nauczyciel powinien przedsięwziąć wszystkie możliwe środki, aby pomóc uczniom. Warto także zaznaczyć, że zawód nauczyciela jest zawodem „z powołania”. Jeżeli zatem ktoś nie lubi pracy z dziećmi i młodzieżą, to powinien zastanowić nad podjęciem innej. Etyka zawodowa nauczyciela dotyczy również stosunków między samą kadrą nauczycielską. W każdej pracy możemy napotkać pewne dylematy etyczne. Nauczyciel musi zatem zdawać sobie sprawę z występowania różnych sytuacji wymagających przemyślenia tego, jak należy się zachować. 
I wreszcie etyka jest dyscypliną naukową, której przedmiotem badań jest moralność, i podpowiada nam, jak być powinno. Takie rozumienie etyki zawodu nauczyciela wyjaśnia przynajmniej część aktualnych problemów naszej grupy zawodowej. Zauważmy, że coraz częściej mówi się o kryzysie instytucji edukacyjnych i wychowawczych, w tym szkoły i rodziny. Źródeł kryzysu szkoły upatruje się w ciągłych zmianach organizacyjnych i programowych, niewłaściwym przygotowaniu nauczycieli do tych zmian, złych regulacjach prawnych, np. awansu zawodowego, w zaniku autorytetów, odejściu rodziców od szkoły i nierzadko – w braku współpracy nauczycieli i uczniów8. 
Jeśli wziąć pod uwagę rolę nauczyciela wynikającą z istoty tego zawodu, nauczyciel winien zachowywać się w taki sposób, by stanowił wzór dla swoich uczniów; by nie pojawiał się rozdźwięk pomiędzy jego osobistą postawą a tym, czego wymaga się od uczniów w procesie wychowawczym. Priorytetem jest to, aby nauczyciel mógł wychowywać młodzież w poszanowaniu prawa, w atmosferze wolności sumienia i szacunku dla każdego człowieka, aby mógł kształtować odpowiednie postawy moralne i obywatelskie. Dlatego sam swoim codziennym postępowaniem w szkole, ale i poza nią, powinien wykazywać, że ideały te są mu bliskie oraz że sam kieruje się nimi w życiu. Nauczyciele muszą zatem pamiętać, że nie można dyskryminować żadnego ucznia ze względu na płeć, wyznanie, wiek, pochodzenie społeczne, zdolności oraz umiejętności. Z tego wynika też kategoryczny zakaz poniżania uczniów. W swoich działaniach nauczyciele muszą traktować każdego sprawiedliwie. Faworyzowanie jednych, przy jednoczesnym dyskryminowaniu innych, jest niedopuszczalne. 
Co jednak zrobić, gdy zwyczajnie, po ludzku nauczyciela poniosą emocje i zdenerwuje się na ucznia, który np. bardzo przeszkadza w trakcie prowadzenia lekcji? Zwrócenie uwagi i wyegzekwowanie odpowiedniego zachowania wobec uczniów jest jednym z ważniejszych zadań nauczycieli, jednak należy zrobić to w sposób, który nie poniża podopiecznych. Czasami trudno też poświęcić tyle samo uwagi wszystkim uczniom podczas jednej lekcji. W dużych placówkach, w których klasy są liczne, jest to właściwie niemożliwe. Nauczyciele powinni starać się zdobyć zaufanie swoich podopiecznych i pod żadnym pozorem nie mogą łamać słowa danego uczniowi. 
Co zatem ma uczynić nauczyciel, któremu uczeń przyznał się, że jest w domu bity, ale poprosił, aby nikomu o tym nie mówić? W takich sytuacjach nauczyciel musi sam podjąć decyzję, co zrobić, aby pomóc takiemu dziecku – jest to przecież jego obowiązek. 

Uchybienia godności nauczyciela

Do przykładowych uchybień godności zawodu nauczyciela można zaliczyć: 

  • stosowanie przemocy fizycznej lub przemocy psychicznej w stosunku do uczniów,
  • wyśmiewanie, dokuczanie, szykanowanie lub tendencyjne piętnowanie,
  • molestowanie seksualne lub naruszanie nietykalności cielesnej,
  • korupcję, szantaż, oszustwo,
  • wykorzystywanie stosunku zależności w celu wymuszania pożądanych zachowań i działań, 
  • niską kulturę słowa, a nawet jej brak (agresja słowna, wulgarne słownictwo),
  • poświadczenie nieprawdy, fałszowanie dokumentów,
  • udzielanie niedozwolonej pomocy uczniom podczas sprawdzianów i egzaminów zewnętrznych, 
  • tolerowanie ściągania na sprawdzianach i klasówkach,
  • wykorzystywanie cudzych materiałów, programów bez zgody ich autora (plagiaty). 

Szczególne znaczenie w tym katalogu mają wskazane czyny, które można zakwalifikować jako naruszające dobro i godność ucznia.
Jeśli chodzi o kwestię odpowiedzialności – należy zwrócić uwagę na to, że nauczyciel ponosi ją zawsze w sytuacji bezprawnego działania (gdy robi coś, czego robić nie powinien) lub zaniechania konkretnego działania (kiedy nie robi tego, co należy do jego obowiązków). Zawsze analizowane jest konkretne działanie lub zaniechanie w danej sprawie mające związek z pracą nauczyciela, a nie cały przebieg pracy zawodowej ani stosunek do obowiązków. Zgodnie z Kodeksem cywilnym i orzecznictwem Sądu Najwyższego – w sposób szczególny nauczyciel zobowiązany jest do zapewnienia nadzoru nad uczniami podczas zajęć; w czasie zajęć sprawnościowych ma natomiast zminimalizować wszelkie ryzyko dla zdrowia uczniów. Brak nadzoru nad uczniami to naruszenie podstawowych obowiązków nauczyciela, za które nauczyciel ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną, a nie odpowiedzialność porządkową. 

Podstawowe zasady postępowania dyscyplinarnego wobec nauczycieli

Zgodnie z nowymi regulacjami nie można wszczynać postępowania dyscyplinarnego w stosunku do nauczycieli w każdym czasie i bez żadnych ograniczeń. Analogicznie do postępowania karnego, również w przypadku postępowania dyscyplinarnego istnieje „instytucja” przedawnienia. Oznacza to, że postępowanie dyscyplinarne nie może zostać wszczęte po upływie określonego czasu od popełnienia czynu. Jednak jeżeli czyn popełniony przez nauczyciela stanowi przestępstwo, wówczas okres ten nie może być krótszy niż okres przedawnienia ścigania tego przestępstwa. Co więcej, pomimo prawidłowego wszczęcia postępowania karalność przewinienia dyscyplinarnego ustaje z upływem 5 lat od popeł...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy