Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z życia szkoły

15 kwietnia 2022

NR 120 (Kwiecień 2022)

Integracja dzieci przybywających z Ukrainy. Zbiór dobrych praktyk ułatwiających integrację w szkole

0 175

Do polskiego systemu edukacyjnego w krótkim czasie włączono wiele tysięcy ukraińskich dzieci z doświadczeniem uchodźczym. Ministerstwo Edukacji i Nauki dostosowuje przepisy prawne do okoliczności. Szkoły szukają rozwiązań. 

Sytuacja, w jakiej znalazła się Ukraina w wyniku agresji zbrojnej rozpoczętej 24 lutego 2022 r., zrodziła szereg konsekwencji społecznych dla państw ościennych, w tym Polski, w zakresie opanowania sytuacji kryzysowej związanej z pomocą uchodźcom wojennym. Istotnymi problemami stały się skutki społeczne i prawne dla oświaty. W krótkim czasie do polskich szkół trafiło 54 tysiące dzieci z doświadczeniem uchodźczym1, a to dopiero początek. Okazało się, że system edukacyjny nie jest wyposażony w rozbudowane rozwiązania systemowe, które usprawniłyby przyjmowanie dzieci ukraińskich do polskich szkół – tak wielu, w tak krótkim czasie. Dyrektorzy placówek, nauczyciele i psychologowie musieli z dnia na dzień skonfrontować się z sytuacją, która postawiła przed nimi konkretne wyzwania zarówno organizacyjno-prawne, jak i kulturowe. Instytucje pozarządowe oraz organizacje zajmujące się oświatą rozpoczęły działania mające na celu szybkie wdrożenie procedur pomocowych – skierowanych do nauczycieli i nowych uczniów. Szkoły zastosowały oddolne inicjatywy zmierzające do jak najlepszego przygotowania placówek na przyjęcie ukraińskich uczniów do polskich klas. Dyrektorzy i nauczyciele stanęli przed wielkim wyzwaniem zmierzającym do dostosowania dostępnych narzędzi prawnych do nowej, niecodziennej sytuacji. 

POLECAMY


Stan prawny – krótka analiza2 


Zasady przyjmowania do polskiej szkoły dzieci obcojęzycznych, jak również dzieci będących obywatelami polskimi przybywającymi z zagranicy regulują: art. 165 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe oraz rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 sierpnia 2017 r. w sprawie kształcenia osób niebędących obywatelami polskimi oraz osób będących obywatelami polskimi, które pobierały naukę w szkołach funkcjonujących w systemach oświaty innych państw. Obecny stan prawny doprecyzowuje ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Ponadto samorządy i dyrektorzy szkół mogą skorzystać z wytycznych zawartych w dokumencie Zasady przyjmowania dzieci z Ukrainy do polskich szkół3, opracowanym przez Departament Współpracy Międzynarodowej, czyli jednostkę działającą przy Ministerstwie Edukacji i Nauki. 

Przepisy wskazują, że wszystkie dzieci w wieku 7–18 lat przybywające z zagranicy – także te, które ubiegają się o ochronę międzynarodową (lub jej podlegają) – korzystają z nauki w szkołach publicznych na takich samych zasadach jak dzieci polskie. Przyjmowanie do szkół odbywa się w ciągu całego roku szkolnego, a ustalenie klasy, w której uczeń ma kontynuować naukę, określa się na podstawie sumy ukończonych lat nauki za granicą. W obecnej sytuacji wiążące jest także pisemne oświadczenie rodzica poświadczające sumę lat nauki dziecka. Rodzic, który chce zapisać dziecko do szkoły publicznej, składa wniosek do dyrektora wybranej placówki, w rejonie której mieszka. Szkoła przyjmuje wniosek z urzędu, wziąwszy pod uwagę liczebność klas, uzupełnia zespoły uczniowskie o nowych uczniów. 

Zgodnie z obecnym stanem prawnym w polskim systemie oświaty, poza tradycyjnymi zespołami klasowymi, do których mogą dołączyć obywatele Ukrainy, funkcjonują także tzw. oddziały przygotowawcze. Podczas zajęć uczniowie uczęszczający do oddziałów przygotowawczych uczą się języka polskiego oraz przyswajają treści z poszczególnych przedmiotów w zakresie dostosowanym do ich możliwości. 

Kwestia klasyfikowania uczniów ukraińskich nie została jeszcze uregulowana prawnie. Nastąpi to prawdopodobnie niebawem na podstawie art. 59 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, zgodnie z którym minister właściwy do spraw oświaty i wychowania będzie mógł w drodze rozporządzenia określić organizację kształcenia, czyli m.in. zasady oceniania, klasyfikowania i przeprowadzania egzaminów. Ze względu na dynamiczne zmiany w prawodawstwie warto byłoby upowszechnić dobre praktyki, które mogą znaleźć zastosowanie w działaniach placówki edukacyjnej.


Dobre praktyki


Dziecko z doświadczeniem uchodźczym, które przekroczyło próg polskiej szkoły, jest często dzieckiem obarczonym traumą wojenną, nie zna języka polskiego lub zna go słabo. Kultura polska może być dla niego zagadnieniem zupełnie obcym. To osoba cechująca się odmiennym sposobem postrzegania świata, mająca systemem wartości, o innej wierze lub niewierząca. Dziecko z doświadczeniem uchodźczym reprezentuje postawę etnocentryczną4, odmienną od tej typowej dla ludzi zamieszkujących lokalną wspólnotę. Skłania to całą społeczność szkolną do myślenia nowymi kategoriami i do weryfikacji stosowanych dotąd praktyk.
Jak przygotować szkołę na przyjęcie nowych uczniów? Warto zacząć od przystosowania przestrzeni budynku szkoły. Proste rozwiązania polegające na oswojeniu wspólnych odtąd miejsc, sal i korytarzy wydają się dobrym krokiem. Oznaczenie ich i umieszczenie w widocznym miejscu napisów (w tym przypadku w języku ukraińskim) na drzwiach poszczególnych klas lekcyjnych czy gabinetów pracowników szkoły (m.in. psychologa, pedagoga, pielęgniarki, dyrektora) to mały, a jednak ważny gest wyrażający akceptację dzieci ukraińskich w polskiej szkole; gest wysyłający sygnał, że nowy uczeń jest mile widziany w nowej dla niego rzeczywistości. Podobne znaczenie może mieć umieszczenie w centrum budynku napisu „Witamy Was” albo też popularnego już hasła „Jesteśmy z Wami”. Dobrą praktyką wydaje się również formułowanie ogłoszeń w języku ukraińskim – czy to na tradycyjnej gazetce informacyjnej na korytarzu szkolnym, czy też na stronach internetowych szkół i placówek. 

Ważną rolę w procesie integrowania grup uczniów z różnych krajów odgrywają polscy uczniowie, z którymi warto wcześniej porozmawiać o przyjęciu nowych dzieci w szeregi klasy. Konieczne jest zorganizowanie lekcji wychowawczej poprzedzającej takie wydarzenie albo chociażby przeprowadzenie krótkiej pogadanki na temat okoliczności geopolitycznych – oczywiście dostosowanej do wieku i możliwości poznawczych i emocjonalnych polskich uczniów. Kolejnym krokiem powinny być zajęcia integrujące powiększone zespoły klasowe. I tu ponownie znaczącą rolę odgrywają wychowawcy, a ponadto pedagodzy i psychologowie. 
Warto skorzystać z podpowiedzi instytucji i organizacji zajmujących się asymilowaniem dzieci obcojęzycznych oraz wprowadzaniem ich do polskich placówek. Należą do nich m.in.: Polskie Forum Migracyjne5, Fundacja Szkoła z Klasą6, Centrum Edukacji Obywatelskiej7, Federacja Inicjatyw Oświatowych8 i wrocławska Nomada9

Okoliczności wojny toczącej się za wschodnią granicą Polski pokazały, że polskie społeczeństwo jest niezwykle solidarne, empatyczne i odznaczające się pomysłowością – również w przestrzeni edukacyjnej nauczycielki i nauczyciele dzielą się ze sobą dobrymi praktykami i wymieniają doświadczeniami. Taki sposób działania okazuje się niezwykle ważny i budujący. Wspólnotowe, szkolne i lokalne poszukiwanie optymalnych rozwiązań może przyczynić się do zmiany sposobu myślenia o edukacji także w przestrzeni społecznej.

Prezentowane poradniki stworzyłam po to, aby dzięki nim społeczność uczniów i nauczycieli mogła sprawnie i solidarnie przygotować się do przyjęcia ukraińskich uczniów w mury polskiej szkoły. Poradniki te są jednak na tyle uniwersalne, że mogą stanowić pierwszą pomoc w kontakcie z dzieckiem z doświadczeniem migracyjnym bądź uchodźczym.


Podsumowanie


Sytuacja geopolityczna ma bez wątpienia znaczący wpływ na kształt polskiej oświaty. Rzesze uczniów z doświadczeniem uchodźczym przybywające do polskich szkół stanowią wyzwanie dla całej społeczności szkolnej, a także władz oświatowych na każdym szczeblu. Sytuację można przeczekać, można wyjść z założenia, że problemy rozwiążą się same. A można też wykorzystać okoliczności, aby stopniowo zmieniać kształt polskiej edukacji – rozpocząć rzetelną i merytoryczną dyskusję o tym, jaki jest polski system edukacji, a jakiego systemu oczekuje społeczeństwo, jakie zmiany są konieczne. Wydaje się, że okoliczności nie sprzyjają reformom, choć – paradoksalnie – właśnie one zmuszają do myślenia i zadawania trudnych pytań oraz szukania niestandardowych odpowiedzi.

 

Poradnik dla dyrektora

 

  • Poinformuj nauczycieli, że do grona uczniów dołączą nowi uczniowie i uczennice z Ukrainy.
  • Zadbaj o przepływ informacji między szkołą a rodzicami lub opiekunami prawnymi Ukraińca/Ukrainki.
  • Zadbaj o oznaczenie w języku ukraińskim przestrzeni szkoły, w tym szczególnie ważnych pomieszczeń, takich jak: gabinet pedagoga, gabinet psychologa, sekretariat.
  • Przygotuj tablicę ogłoszeń w języku ukraińskim. 
  • Udostępnij w widocznym miejscu informację o instytucjach pomocowych działających lokalnie, wpierających Ukraińców w nowej rzeczywistości szkolnej.
  • Zamieść w widocznym miejscu informacje dotyczące przestrzeni miasta: funkcjonowania komunikacji miejskiej, topografii miasta, ważnych urzędów i instytucji.
  • Ustal z wychowawcami kto będzie pełnił rolę asystenta międzykulturowego – osoby, która zatroszczy się o wprowadzenie ucznia do nowego środowiska i będzie towarzyszyć mu w rozwiązywaniu problemów.
  • Zorganizuj zajęcia języka polskiego jako obcego. 
  • Zatroszcz się o posiłki dla dzieci z doświadczeniem uchodźczym i zapewnienie im niezbędnego wsparcia materialnego.


Poradnik dla ucznia – asystenta międzykulturowego

 

  • Przedstaw się uczennicy/uczniowi z Ukrainy i powiedz, że będziesz jej/jego opiekunem.
  • Razem zwiedźcie szkołę. Pokaż jej/mu, gdzie znajdują się: sekretariat, gabinet pielęgniarki, sklepik i inne ważne dla uczniów miejsca.
  • Pokaż jej/mu, gdzie jest tablica ogłoszeń i co można na niej znaleźć.
  • Przedstaw jej/mu, jak funkcjonują dzwonki i system lekcji.
  • Bądź serdeczny, współczujący i otwarty.
  • Towarzysz jej/mu, otocz ja/go opieką – potraktuj ja/go tak, jak sam(a) chciał(a)byś być traktowany(-a) w podobnej sytuacji.
  • Spróbuj nawiązać z nią/nim kontakt poza lekcjami.
  • Nie zapominaj o tym, że twoja koleżanka/twój kolega uciekli przed wojną – często tylko w/z tym, co mieli na sobie – bez bagaży, telefonów, komputerów i innych rzeczy materialnych, do których sam(a)...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy