Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dyrektor i finanse

9 listopada 2020

NR 106 (Listopad 2020)

Dokonywanie potrąceń z wynagrodzenia nauczyciela

226

Główną regulacją prawną dotyczącą stosunku pracy nauczycieli jest oczywiście Karta Nauczyciela. Jednak w sprawach, które nie zostały w niej uregulowane, zastosowanie znajdują ogólne regulacje prawa pracy określone w Kodeksie pracy. Chodzi m.in. o przepisy dotyczące ochrony wynagrodzenia pracownika i przypadków, kiedy możliwe jest dokonywanie z niego potrąceń.

Podstawowe regulacje dotyczące ochrony wynagrodzenia pracownika

Do podstawowych zasad prawa pracy należy konieczność wypłacania pracownikowi wynagrodzenia w wysokości ustalonej przez strony stosunku pracy. Co więcej, wśród elementarnych obowiązków pracodawcy znalazła się konieczność terminowego i prawidłowego wypłacania pracownikowi wynagrodzenia (art. 94 pkt 5 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy). W niektórych przypadkach dokonanie potrąceń z wynagrodzenia przysługującego nauczycielowi jest jednak prawnie uzasadnione i dopuszczalne. Pracodawca wykonujący ciążący na nim obowiązek prawny lub realizujący własne uprawnienie ma możliwość wypłacenia nauczycielowi wynagrodzenia mniejszego niż umówione, a następnie przekazania pobranej różnicy wierzycielom pracownika, natomiast jeżeli sam jest wierzycielem pracownika, potrąconą część zatrzyma dla siebie. Zgodnie z art. 87 §

POLECAMY

1. Kodeksu pracy z wynagrodzenia pracownika, niezależnie od jego woli, można potrącać tylko cztery rodzaje należności:

  • sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych,
  • sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne,
  • zaliczki pieniężne udzielone pracownikowi,
  • kary pieniężne udzielane pracownikowi przez pracodawcę zgodnie z art. 108 Kodeksu pracy.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 1980 r. (sygn. akt I PR 43/80) powyższy katalog należności, które mogą być potrącane z wynagrodzenia pracownika bez obowiązku uzyskiwania jego zgody, ma charakter zamknięty i w żadnym wypadku nie jest możliwe potrącenie bez zgody pracownika innych należności niż wymienione w art. 87 § 1 Kodeksu pracy.

Dokonywanie potrąceń ustawowych

Należy zwrócić uwagę na to, że kolejność należności możliwych do potrącenia wymienionych w art. 87 § 1 Kodeksu pracy ma istotne znaczenie. Chodzi o sytuacje, gdy w stosunku do pracownika istnieje kilka różnych należności nadających się do potrącenia. Wówczas pracodawca powinien dokonać potrąceń zgodnie z kolejnością przedstawioną w tym przepisie. 

Pierwsze dwa rodzaje wskazanych potrąceń są egzekwowane na podstawie tytułów wykonawczych. Dzięki temu ułatwiona ma być realizacja obowiązku alimentacyjnego – polegającego na dostarczaniu środków utrzymania i wychowania osobie, która nie jest w stanie sama się utrzymać albo żyje w niedostatku. Obowiązek spoczywa co do zasady na najbliższej rodzinie. Zgodnie z art. 1081 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego świadczeniami alimentacyjnymi są alimenty i renty mające charakter alimentów. Do rent o charakterze alimentacyjnym zalicza się rentę zasądzoną przez sąd, rentę ustaloną w ugodzie sądowej oraz rentę ustaloną w akcie notarialnym. W przypadku drugiej grupy świadczeń egzekwowanych na mocy tytułu wykonawczego rodzaj świadczeń jest bez znaczenia – ważne jest jedynie to, aby wobec pracownika wystawiony był tytuł wykonawczy. 

Do trzeciej grupy należności potrącanych niezależnie od woli pracownika należą zaliczki pieniężne, które zostały udzielone pracownikowi przez pracodawcę. Zaliczkami są kwoty pieniężne pobrane przez pracownika, wypłacane w gotówce lub formie bezgotówkowej, pobrane przez pracownika do późniejszego rozliczenia. Przykładem zaliczek mogą być przekazane nauczycielowi kwoty pieniężne np. na zakup nagród, książek do biblioteki szkolnej czy na wydatki związane z wycieczkami szkolnymi. Zaliczka jest mieniem powierzonym pracownikowi z obowiązkiem zwrotu lub rozliczenia (w rozumieniu art. 124 Kodeksu pracy). W przypadku gdy nauczyciel nie rozliczy zaliczki w terminie uzgodnionym z dyrektorem, dyrektor będzie miał prawo do dokonania potrącenia z wynagrodzenia za pracę nauczyciela.

Ostatnią grupą należności, które można potrącać z wynagrodzenia nauczyciela bez jego zgody, są nakładane na pracownika kary porządkowe o charakterze pieniężnym. Jak wynika z art. 108 § 2 Kodeksu pracy, za nieprzestrzeganie przez pracownika przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy lub przepisów przeciwpożarowych, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia, stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożywanie alkoholu w czasie pracy pracodawca może zastosować karę pieniężną, przy czym wpływ z kar pieniężnych nałożonych w powyższych okolicznościach powinien zostać przeznaczony na poprawę warunków bezpieczeństwa i higieny pracy. Należy mieć również na uwadze, że pracodawca nie może w ten sposób potrącić z wynagrodzenia nauczyciela należności, które powstały z tytułu szkód wyrządzonych przez niego z powodu niewykonania bądź wadliwego wykonania obowiązków pracowniczych. Jeżeli nauczyciel ze swojej winy doprowadzi do uszkodzenia mienia szkolnego, pracodawca nie będzie mógł samodzielnie potrącić kosztu naprawy (w takim przypadku konieczne będzie uzyskanie uprzednio zgody pracownika). Potrącania kar pieniężnych należy dokonywać z wynagrodzenia przypadającego pracownikowi za miesiąc, w którym kara stała się wymagalna (doszło do uprawomocnienia się decyzji pracodawcy o nałożonej karze). 

Dokonywanie potrąceń dobrowolnych

Jeżeli dyrektor dochodzi od pracownika innych należności niż wymienione w art. 87 § 1 Kodeksu pracy, to do ich potrącania z wynagrodzenia pracownika może dojść tylko wtedy, gdy pracownik wyrazi na to zgodę na piśmie (art. 91 § 1 Kodeksu pracy). Oznacza to, że wyrażenie zgody w innej formie (np. ustnej) będzie nieważne. Co więcej, zgoda musi dotyczyć konkretnej, już istniejącej należności (nie może dotyczyć np. na-
leżności przyszłej). 

Podstawa dokonywania potrąceń

Potrącenia są dokonywane z wynagrodzenia za pracę przysługującego nauczycielowi. Jako „wynagrodzenie za pracę” należy rozumieć wszystkie stałe składniki wynagrodzenia oraz ruchome składniki wynagrodzenia za dany okres. Od ustalanego w ten sposób wynagrodzenia pracodawca odprowadza następnie zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych, a także odlicza składki na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe, na ubezpieczenie zdrowotne oraz wpłaty dokonywane do pracowniczego planu kapitałowego, jeżeli pracownik nie zrezygnował z ich dokonywania. Suma uzyskana po dokonaniu wszystkich przewidzianych przepisami prawa odliczeń stanowi następnie podstawę do dokonania potrącenia należności z pensji pracownika. 

Warto pamiętać, że potrąceń z wynagrodzenia można dokonywać także z innych świadczeń, jeżeli pracownik uzyskuje je w związku z pozostawaniem w stosunku pracy, a które nie są wynagrodzeniem w ścisłym tego słowa znaczeniu. Oznacza to, że potrąceń można dokonywać również m.in. z: 

  • odprawy emerytalnej, 
  • nagrody jubileuszowej, 
  • nagrody z zakładowego funduszu nagród, 
  • ekwiwalentu za niewykorzystany urlop 
  • wynagrodzenia za pracę należnego byłemu pracownikowi, jeżeli w chwili powstania o nie roszczenia pozostawał w stosunku pracy, 
  • wynagrodzenia za okres pierwszych w roku 33 dni niezdolności z powodu choroby, 
  • odprawy z tytułu zwolnienia pracownika z pracy z przyczyn niedotyczących pracownika. 

Zgodnie z art. 87 § 8 Kodeksu pracy w sytuacji, gdy pracownik w danym miesiącu oprócz wynagrodzenia zasadniczego otrzymał również inne składniki wynagrodzenia za okresy dłuższe niż miesiąc, podstawą do dokonania potrącenie będzie suma wynagrodzenia zasadniczego oraz tego dodatkowego składnika. 

Wysokość dokonywanych potrąceń

Potrąceń można dokonywać tylko w ściśle określonych granicach wyznaczonych przez przepisy prawa. Ma to zagwarantować, że po dokonaniu potrącenia pracownik wciąż będzie dysponował środkami finansowymi w odpowiedniej wysokości. Maksymalna wysokość dozwolonych potrąceń wynosi:

  • 3/5 wynagrodzenia – w przypadku potrąceń z tytułu świadczeń alimentacyjnych,
  • 1/2 wynagrodzenia – w przypadku potrąceń innych należności lub zaliczek pieniężnych,
  • 1/10 wynagrodzenia – w przypadku kary pieniężnej za jedno zdarzenie, z zastrzeżeniem, iż kary pieniężne mogą być potrącane w wysokości jednodniowego wynagrodzenia pracownika, a łącznie nałożone kary nie mogą przekroczyć 1/10 wynagrodzenia przypadającego do wypłaty po dokonaniu potraceń na świadczenia alimentacyjne, inne należności 
  • egzekwowane tytułem egzekucyjnym i zaliczki (art. 108 § 3 Kodeksu pracy). 

Jeżeli w przypadku nauczyciela istnieje kilka należności, które ulegają potrąceniu, potrącenia z tytułu innych niż świadczenia alimentacyjne należności egzekwowanych na podstawie tytułów wykonawczych oraz zaliczek pieniężnych nie mogą przekroczyć połowy wynagrodzenia. Potrącenia z tytułu świadczeń alimentacyjnych egzekwowane w tym samym czasie co potrącenia z tytułu innych niż świadczenia alimentacyjne należności egzekwowanych na podstawie tytułów wykonawczych oraz zaliczek pieniężnych nie mogą przekroczyć kwoty 3/5 wynagrodzenia (art. 87 § 4 Kodeksu pracy). W obu przypadkach, jeżeli istnieje kilka należności, pierwszeństwo zaspokajania jest ustalane według pierwszeństwa z należności z art. 87 § 1 Kodeksu pracy. 

Przykład

Wynagrodzenie pracownika netto wynosi 3700 zł. Istnieją wobec niego następujące należności, które będą podlegały potrąceniu ustawowemu:

  1. świadczenie alimentacyjne – 1400 zł,
  2. zaliczka od pracodawcy – 1200 zł.

W pierwszej kolejności zaspokojeniu podlegać będzie świadczenie alimentacyjne. Ponieważ maksymalna kwota potrąceń dla tego pracownika wynosi 2220 zł (3/5 x 3700 zł = 2220 zł), świadczenie to będzie można potrącić w całości. W przypadku zaliczki możliwa do potrącenia będzie wyłącznie kwota 820 zł (limit potrąceń 2220 zł – 1400 zł potrąconego świadczenia alimentacyjnego = 820 zł pozostałego limitu do potrącenia z przeznaczeniem na zaliczkę). Pozostałą część zaliczki, w wysokości 380 zł, będzie można potrącić dopiero przy następnej wypłacie. 

Na podstawie art. 87 § 5 Kodeksu pracy na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych do pełnej wysokości mogą być potrącane nagrody z zakładowego funduszu nagród, dodatkowe wynagrodzenia roczne i należności przysługujące pracownikom z tytułu udziału w zysku lub w nadwyżce bilansowej.

Przykład

Wynagrodzenie pracownika netto wynosi 3700 zł. Wobec pracownika istnieje świadczenie alimentacyjne w wysokości 2500 zł. Maksymalna wysokość potrąceń wynosi 2220 zł (3/5 x 3700 zł = 2220 zł). W efekcie nie będzie można potrącić kwoty ponad 2220 zł (a więc 280 zł). Nauczyciel otrzymał jednak nagrodę kuratora oświaty w wysokości 3000 zł netto, z której będzie można potrącić brakującą część świadczenia alimentacyjnego – w razie konieczności nawet do pełnej wysokości tej nagrody.

Oprócz wyżej wskazanych ułamkowo określonych kwot maksymalnego potrącenia dodatkowym ograniczeniem dokonywanych przez dyrektora potrąceń są określone ustawowo kwoty wolne od potrąceń (art. 871 § 1 Kodeksu pracy). Zgodnie z tymi regulacjami wynagrodzenie pracownika po dokonaniu potraceń nie może być niższe niż:

  • kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę, po odliczeniu składek na ubezpieczenie społeczne i zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz wpłat dokonywanych do pracowniczego planu kapitałowego, jeżeli pracownik nie zrezygnował z ich dokonywania – jeżeli potrącane są należności egzekwowane na cele inne niż świadczenia alimentacyjne,
  • 90% wynagrodzenia określonego w pkt 1, jeżeli potrącane są kary pieniężne wymierzone zgodnie z Kodeksem pracy,
  • 75% wynagrodzenia określonego w pkt 1, jeżeli potrącane są zaliczki pieniężne udzielane pracownikowi przez pracodawcę.

Jeżeli nauczyciel nie jest zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy, to kwoty wolne od potrąceń należy proporcjonalnie zmniejszyć w stosunku do wymiaru czasu pracy. 

Wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalana jest według zasad określonych w ustawie z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę. Wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę na rok 2020 wynosi 2600 zł. 

Ponieważ przepis art. 871 § 1 Kodeksu pracy nie wymienia w swojej treści świadczeń alimentacyjnych, oznacza to, że kwota pozostała po potrąceniu 3/5 wysokości wynagrodzenia nie będzie następnie ograniczona kwotami wolnymi od potrąceń.

WAŻNE

Warto zaznaczyć, że na podstawie tzw. Tarczy antykryzysowej 3.0. – art. 52 ustawy z dnia 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2 przyjęte zostało szczególne rozwiązanie dotyczące zwiększania kwot określonych w art. 871 § 1 Kodeksu pracy w okresie epidemii koronawirusa. Przepis ten wskazuje, że jeżeli z powodu podjętych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej działań służących zapobieganiu zarażeniem wirusem SARS-CoV-2 pracownikowi zostało obniżone wynagrodzenie lub członek rodziny pracownika utracił źródło dochodu, kwoty określone w art. 871 § 1. Kodeksu pracy ulegają zwiększeniu o 25% na każdego nieosiągającego dochodu członka rodziny, którego pracownik ten ma na utrzymaniu. 

Przez członka rodziny należy rozumieć odpowiednio małżonka albo rodzica wspólnego dziecka oraz dziecko w wieku do 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy, o którym mowa w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm.), albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1297). Z kolei przez dziecko, o którym mowa powyżej, należy rozumieć dziecko włas­ne pracownika, dziecko współmałżonka, a także dziecko rodzica wspólnego dziecka. Do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego włas­ne dziecko.

Z powyższego wynika, że o faktycznej wysokości kwoty, która może zostać potrącona z wynagrodzenia, decydują dwa czynniki: 

  • kwota możliwa do potrącenia wyrażona w ułamkach oraz 
  • wysokość wynagrodzenia pracownika. 

Może zatem zaistnieć sytuacja, gdy kwota potrącenia obliczona na podstawie art. 87 § 1 Kodeksu pracy nie będzie mogła zostać potrącona w całości, ponieważ po potrąceniu kwota wypłaconego pracownikowi wynagrodzenia byłaby niższa niż minimalne wynagrodzenie. 

Przykład

Wynagrodzenie pracownika netto wynosi 2500 zł. Pracownikowi została udzielona zaliczka w wysokości 1250 zł. Obliczając kwotę, jaka może zostać potrącona z wynagrodzenia, należy brać pod uwagę:

  1. maksymalną wysokość dozwolonych potrąceń – w przypadku zaliczek pieniężnych 1/2 wynagrodzenia netto,
  2. kwotę wolną od potrąceń – 75% wynagrodzenia minimalnego netto, a więc 1440,47 zł netto.

Chociaż biorąc pod uwagę maksymalną wysokość dozwolonych w przykładzie potrąceń, pracodawca mógłby odliczyć od wynagrodzenia netto 1250 zł, to jednak otrzymane przez pracownika wynagrodzenie nie może być w wyniku tego niższe niż 75% wynagrodzenia minimalnego po odliczeniu składek na ubezpieczenie społeczne i zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych (w przykładzie jest to 1440,47 zł). W rezultacie pracodawca może potrącić jedynie kwotę 1059,53 zł, natomiast pozostałą część – 190,47 zł może potrącić przy następnej wypłacie.

Dokonując potrąceń, należy zatem:

  • ustalić podstawę obowiązkowych potrąceń,
  • określić maksymalną dopuszczalną kwotę potrącenia,
  • określić, ile wynosi kwota wolna od potrąceń,
  • ustalić faktyczną kwotę, która może zostać potrącona.

Prawidłowe ustalenie kwoty do potrącenia ma znaczenie, ponieważ dokonanie potrącenia ponad dopuszczalny poziom będzie oznaczało możliwość wystąpienia pracownika z roszczeniem o wypłatę wynagrodzenia bezprawnie potrąconego przez pracodawcę. Co więcej, zgodnie z art. 282 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy: kto wbrew obowiązkowi dokonuje bezpodstawnych potrąceń wynagrodzenia, podlega karze grzywny (w wysokości od 1000 do 30 000 zł).

Przeprowadzanie egzekucji z wynagrodzenia za pracę

Ponieważ przepisy Kodeksu pracy wskazują wyłącznie, do jakiej kwoty możliwe jest dokonanie potrącenia, w pozostałym zakresie dotyczącym przeprowadzania egzekucji z wynagrodzenia za pracę należy odnieść się do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego oraz ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Egzekucja z wynagrodzenia polega na przymusowym spełnieniu świadczenia pieniężnego przysługującego wierzycielowi od pracownika będącego dłużnikiem na podstawie tytułu wykonawczego. Tytułem wykonawczym jest tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności (art. 776 Kodeksu postępowania cywilnego). Rodzaje tytułów egzekucyjnych zostały określone w art. 777 Kodeksu postępowania cywilnego, natomiast na potrzeby dokonywania potrąceń przez pracodawców należy pamiętać, że są to przede wszystkim prawomocne orzeczenia, jak również ugody zawarte przed sądem.

Organem przeprowadzającym egzekucję z wynagrodzenia pracownika...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy