Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pod paragrafem

29 maja 2018

NR 73 (Maj 2017)

Odpowiedzialność cywilna uczniów

0 44

Uczeń, który swoim zachowaniem wyrządza szkodę, w zależności od wieku i podstawy prawnej odpowiedzialności, może być zobowiązany do jej naprawienia lub obowiązek ten przechodzi na inne podmioty.

Sytuacja prawna ucznia, który nie ukończył 13 lat

1. Zagadnienie odpowiedzialności ucznia za szkodę

Przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r., poz. 380) stawiają dzieci do ukończenia trzynastego roku życia w dość korzystnej sytuacji prawnej. Z jednej strony osoby takie nie mają zdolności do czynności prawnych, ale wyjątkowo mogą zawierać umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego (art. 12 i art. 14 § 2 k.c.).

Wyłączenie odpowiedzialności dziecka

Z drugiej zaś małoletni, który nie ukończył lat trzynastu, nie ponosi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę (art. 426 k.c.). Wyłączenie odpowiedzialności dziecka skutkuje tym, że w ewentualnych sprawach sądowych, w których przedmiotem badania jest, czy małoletni z winy swej wyrządził komuś szkodę (art. 415 k.c.), sąd w ogóle nie będzie badał stopnia rozwoju psychofizycznego małoletniego1, który nie ukończył 13 lat, ponieważ ustawodawca wyraźnie określił, że nie będzie można przypisać mu winy. Powołany przepis określa wiek 13 lat jako ustawową granicę dojrzałości psychofizycznej, czyli zdolności do rozpoznania znaczenia i kierowania swoim postępowaniem przez małoletniego. Nawet gdyby poziom sprawności intelektualnej dziecka poniżej 13 lat pozwalał na postawienie mu zarzutu jako sprawcy, nie odpowiada za własny czyn.

Przykład

W czasie przerwy międzylekcyjnej 10-letni uczeń rzucał kamieniami z boiska szkolnego w kierunku sąsiedniego bloku, co widział właściciel mieszkania, którego szyba została w ten sposób wybita. Mieszkaniec zwrócił się do dyrektora szkoły o podanie personaliów i adresu zamieszkania ucznia, wskazując, że są mu potrzebne do wysłania do ucznia wezwania do zapłaty za wymianę okna, ponieważ dziecko chodzące do szkoły podstawowej wie, jakie są skutki rzucania kamieniem w szyby i powinno ponieść koszty. Dziecko w wieku poniżej 13 lat nie odpowiada za szkodę wyrządzoną ze swej winy.

Pełnoletniość w chwili wyrokowania
Brak odpowiedzialności małoletniego, który nie ukończył 13 lat, dotyczy daty wyrządzenia szkody. Uczeń w tym wieku nie ponosi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę także wówczas, gdy w chwili wyrokowania jest już pełnoletni2.

Przykład

Sąsiad, którego okno zostało wybite przez ucznia w wieku 10 lat, dowiedział się, że dziecko jest zbyt młode, by mogło odpowiadać za swoje zachowanie. W związku z tym pokrzywdzony postanowił poczekać, aż uczeń skończy 18 lat, żeby go pozwać o zapłatę kosztów wymiany okna. Sąd nie uwzględni żądania skierowanego przeciwko osobie, która wyrządziła szkodę w wieku poniżej 13 lat.

2. Kiedy uczeń poniżej 13 lat wyjątkowo odpowiada za szkodę

Wyłączenie odpowiedzialności dziecka w wieku do ukończenia 13 lat na zasadzie winy nie uchyla odpowiedzialności tej osoby na innej podstawie prawnej, choć takie przypadki mają wyjątkowy charakter i są rzadko spotykane. W szczególności, zgodnie z art. 428 k.c., gdy sprawca z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego nie jest odpowiedzialny za szkodę, a brak jest osób zobowiązanych do nadzoru albo gdy nie można od nich uzyskać naprawienia szkody, poszkodowany może żądać całkowitego lub częściowego naprawienia szkody od samego sprawcy, jeżeli z okoliczności, a zwłaszcza z porównania stanu majątkowego poszkodowanego i sprawcy, wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego. Z powołanego przepisu wynika, że ustawodawca nie uzależnia odpowiedzialności na zasadzie słuszności od możliwości zrozumienia przez dziecko znaczenia swojego postępowania.

Przykład

W drodze do szkoły 7-letni uczeń bawił się otrzymaną od starszego kolegi petardą, która wybuchła i spowodowała pożar magazynu z produktami żywnościowymi. Właściciel nie posiada środków finansowych na wyremontowanie magazynu ani kontynuowanie działalności z powodu utraty zapasów. Ucznia wychowuje samotnie matka, która otrzymuje minimalne wynagrodzenie za pracę oraz nie posiada oszczędności, co oznacza, że właściciel nie wyegzekwuje od niej ewentualnie zasądzonego odszkodowania (art. 881 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, Dz. U. z 2016 r., poz. 822 w zw. z art. 871 § 1
pkt 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1666 z późn. zm.). Dziecko ma stały dochód z czynszu najmu dwóch mieszkań otrzymanych w darowiźnie od krewnych. Zasady współżycia społecznego przemawiają za przyznaniem odszkodowania na rzecz pokrzywdzonego bezpośrednio od dziecka.

Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka

Również rzadkie są przypadki, w których małoletni poniżej 13 lat odpowiada na zasadzie ryzyka w oparciu o przepisy art. 433–436 k.c.3.

Za szkodę wyrządzoną wyrzuceniem, wylaniem lub spadnięciem jakiegokolwiek przedmiotu z pomieszczenia jest odpowiedzialny ten, kto pomieszczenie zajmuje, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą zajmujący pomieszczenie nie ponosi odpowiedzialności i której działaniu nie mógł zapobiec (art. 433 k.c.).

Przykład

Uczeń w wieku 8 lat mieszka wraz z rodzicami dwa piętra nad szkołą podstawową. Pod ich nieobecność wyrzucał przez okno worki na śmieci wypełnione wodą zabarwioną atramentem i sprawdzał, jakie ślady pozostawią na ziemi. Jeden z nich rozerwał się na skutek upadku koło nauczycielki wchodzącej do szkoły oraz zabarwił jej płaszcz, którego nie udało się doczyścić. Ponieważ nie zachodzi żadna z ustawowych okoliczności wyłączających odpowiedzialność ucznia, poszkodowana może dochodzić od niego roszczeń.

Odpowiedzialność w przypadku zawalenia się budowli
Za szkodę wyrządzoną przez zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części odpowiedzialny jest samoistny posiadacz budowli, chyba że zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części nie wynikło ani z braku utrzymania budowli w należytym stanie, ani z wady w budowie (art. 434 k.c.).

Przykład

Siedmioletni uczeń odziedziczył po dziadkach budynek, w którym są wynajmowane pomieszczenia szkole. Ponieważ budynek nie był remontowany od wielu lat, w czasie wietrznej pogody oderwał się kawałek gzymsu, który już wcześniej był ruchomy, oraz uszkodził zaparkowany pod budynkiem samochód używany przez szkołę do dowożenia uczniów na i z zajęć. W związku z brakiem utrzymania budynku w należytym stanie, bezpośrednio od dziecka może być dochodzone odszkodowanie obejmujące koszty naprawy samochodu oraz wynajęcia innego pojazdu na czas naprawy.

Szkoda wyrządzona przez ruch przedsiębiorstwa
Prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.) ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie lub mieniu wyrządzoną komukolwiek przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności (art. 435 § 1 k.c.). Przepis powyższy stosuje się odpowiednio do przedsiębiorstw lub zakładów wytwarzających środki wybuchowe albo posługujących się takimi środkami (art. 435 § 2 k.c.).

Przykład

Uczeń w wieku 11 lat odziedziczył po dziadkach myjnię samochodową, którą po ich śmierci prowadzą zatrudnieni przez nich pracownicy. W wyniku awarii, z zakładu wylała się duża ilość wody wraz z substancjami chemicznymi, która spłynęła na pobliskie boisko należące do szkoły, częściowo niszcząc jego nawierzchnię. Konserwator szkolny, który zamierzał zbadać rozmiary szkody, poślizgnął się i upadł, co skutkowało złamaniem nogi. Naprawienia szkód można dochodzić od ucznia jako prowadzącego zakład na własny rachunek.

3. Osoba odpowiedzialna w sytuacji wyłączenia odpowiedzialności cywilnej ucznia

Okoliczność, że na podstawie art. 426 k.c. uczeń poniżej 13. roku życia nie może zostać zobowiązany do naprawienia szkody, którą wyrządził swym zachowaniem, nie oznacza, że odpowiedzialność nie spadnie na inny podmiot. Jest ona także dopuszczalna jednocześnie z dzieckiem. Na podstawie art. 427 k.c. kto z mocy ustawy lub umowy jest zobowiązany do nadzoru nad osobą, której z powodu wieku (np. w przypadku dziecka poniżej 13 lat) winy poczytać nie można, ten obowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej przez tę osobę, chyba że uczynił zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda byłaby powstała także przy starannym wykonywaniu nadzoru. Przepis ten stosuje się również do osób wykonujących bez obowiązku ustawowego ani umownego stałą pieczę nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można.

Obowiązek pieczy i nadzoru nad dzieckiem
Ustawowy obowiązek pieczy i nadzoru nad dzieckiem spoczywa w pierwszej kolejności na rodzicach w ramach władzy rodzicielskiej (art. 95 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz. U. z 2015 r., poz. 2082). Umowa o sprawowanie opieki nad dzieckiem, w tym w drodze do i ze szkoły lub przedszkola, może zostać zawarta z nianią. Bez umowy oraz obowiązku ustawowego opiekę nad uczniem może sprawować np. członek rodziny – rodzeństwo, dziadkowie, macocha/ojczym, partner jednego z rodziców itp.

Przykład

Uczeń w wieku 10 lat pod opieką siostry w wieku 11 lat wchodził na teren szkoły, który był właśnie opuszczany p...

To wydanie dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy