Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pedagogiczny niezbędnik dyrektora

23 maja 2022

NR 121 (Maj 2022)

Obserwacja zajęć z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej w ramach kontroli dyrektora

0 294

Obserwacja zajęć prowadzonych w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej, podobnie jak zajęć edukacyjnych, jest stałym elementem nadzoru pedagogicznego sprawowanego przez dyrektora szkoły. Dlatego też nie może być sztuką dla sztuki, lecz powinna dać odpowiedź na nurtujące pytania.

Od 4 września 2021 r. nadzór pedagogiczny sprawowany jest przez dyrektora szkoły tylko w dwóch formach: kontroli i wspomagania. 
Tak stanowią aktualnie obowiązujące przepisy: 

POLECAMY

Ustawa z dnia 4 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe art. 55 ust. 2 oraz art. 60. ust. 7: Dyrektor szkoły lub placówki oraz inni nauczyciele zajmujący stanowiska kierownicze, z zastrzeżeniem art. 62 ust. 2, sprawują nadzór pedagogiczny w stosunku do nauczycieli zatrudnionych w szkołach i placówkach, a w szkołach i placówkach prowadzących kształcenie zawodowe oraz u pracodawców, u których jest organizowana praktyczna nauka zawodu, także w stosunku do instruktorów praktycznej nauki zawodu.

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego:

  • § 3 ust. 1 i 4. Nadzór pedagogiczny jest realizowany przez wykonywanie zadań i czynności określonych w art. 55 ustawy, w trybie działań planowych lub doraźnych. Działania planowe i doraźne prowadzone przez dyrektorów szkół i placówek wynikają z potrzeb szkoły lub placówki.
  • § 22 ust. 1. Dyrektor szkoły lub placówki we współpracy z innymi nauczycielami zajmującymi stanowiska kierownicze, w ramach sprawowanego nadzoru pedagogicznego: 
    • kontroluje:
      • przestrzeganie przez nauczycieli przepisów prawa dotyczących działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki,
      • przebieg procesów kształcenia i wychowania w szkole lub placówce oraz efekty działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki;
    • wspomaga nauczycieli w realizacji ich zadań, w szczególności przez: diagnozę pracy szkoły lub placówki, planowanie działań rozwojowych, w tym motywowanie nauczycieli do doskonalenia zawodowego, prowadzenie działań rozwojowych, w tym organizowanie szkoleń i narad, monitoruje pracę szkoły lub placówki.
  • § 22 ust. 3. W celu realizacji zadań, o których mowa w ust. 1, dyrektor szkoły lub placówki we współpracy z nauczycielami, o których mowa w ust. 1, w szczególności: analizuje dokumentację przebiegu nauczania, obserwuje prowadzone przez nauczycieli zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze oraz inne zajęcia i czynności wynikające z działalności statutowej szkoły lub placówki.
  • § 23 ust. 1. Dyrektor szkoły lub placówki opracowuje na każdy rok szkolny plan nadzoru pedagogicznego, który przedstawia na zebraniu rady pedagogicznej, a w przypadku szkoły lub placówki, w której nie tworzy się rady pedagogicznej – na zebraniu z udziałem nauczycieli i osób niebędących nauczycielami, które realizują zadania statutowe szkoły lub placówki, w terminie do dnia 15 września roku szkolnego, którego dotyczy plan. 
  • § 23 ust. 2. Plan nadzoru pedagogicznego jest opracowywany z uwzględnieniem wniosków z nadzoru pedagogicznego sprawowanego w szkole/placówce w poprzednim roku szkolnym oraz podstawowych kierunków realizacji polityki oświatowej państwa.
  • § 23 ust. 3. Plan nadzoru pedagogicznego zawiera w szczególności: tematykę i terminy kontroli, o której mowa w § 22 ust. 1 pkt 2.

Procedura prowadzenia obserwacji zajęć

Sposób prowadzenia obserwacji zajęć określa dyrektor szkoły. Samodzielnie lub we współpracy z radą pedagogiczną może w tym celu wypracować odpowiednią procedurę dostosowaną do potrzeb swojej szkoły, określającą ogólne zasady prowadzenia obserwacji oraz ich szczegółową organizację. Oto elementy, jakie powinny znaleźć się w takiej procedurze:

  • cel, jakiemu dana procedura ma służyć,
  • zakres obowiązywania (jakie zajęcia są obserwowane),
  • osoby odpowiedzialne za realizację określonego w procedurze celu (kto prowadzi obserwacje),
  • podstawy prawne i dokumenty, które posłużyły do opracowania procedury,
  • definicje pojęć stosowanych w procedurze, co do których mogą wystąpić problemy z interpretacją (obserwacja diagnozująca, obserwacja doradczo-doskonaląca, czyli wspomagająca, obserwacja oceniająca oraz obserwacja kontrolna oraz które z obserwacji dyrektor zapowiada, a które prowadzone są bez zapowiedzi),
  • sposób realizacji – podejmowane działania (jakie metody i narzędzia stosuje się w czasie obserwacji),
  • załączniki, czyli wzory formularzy, druków, na których są dokonywane zapisy będące wynikiem realizacji procedury. 

Procedura obowiązująca w placówce może także obligować dyrektora – w przypadku obserwacji zapowiadanych – do szczegółowego zapoznania się z dokumentacją prowadzoną przez nauczyciela i warsztatem jego pracy. Powinna również zawierać zapis pozwalający dyrektorowi osobiście rozstrzygać we wszystkich sprawach nieuregulowanych w procedurze oraz kończyć się informacją, od kiedy obowiązuje ona w placówce.

Taka procedura tworzona jest nie tylko dla dyrektora i jego zastępcy, którzy są zobowiązani do obserwowania zajęć, ale również dla samych nauczycieli. Dlatego – poza podpisem dyrektora – powinny pod nią znaleźć się ich podpisy potwierdzające, że się z nią zapoznali.

Obserwując zajęcia, dyrektor szuka odpowiedzi

Obserwacja zajęć prowadzonych w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej, podobnie jak zajęć edukacyjnych, jest stałym elementem nadzoru pedagogicznego sprawowanego przez dyrektora szkoły. Stąd też nie może być sztuką dla sztuki, lecz powinna dać odpowiedź na nurtujące go pytania, które w zależności od diagnozowanego zakresu mogą być naprawdę różne, np.: Jakie techniki i postawy zastosował nauczyciel, by skoncentrować/przyciągnąć uwagę dzieci w trakcie zajęć? Jak podtrzymywał zainteresowanie tematyką zajęć? Jak rozwiązywał problem słabnącej motywacji? Jaką rolę odegrały w czasie zajęć informacje zwrotne? Czy cele zajęć były jasne, przydatne i właściwe? Czy treści dobrane do osiągnięcia celu realizowane są w toku aktywnego wykonywania zadań przez ucznia (poziom wykonania zadań, stopień sprawdzenia przez nauczyciela poziomu osiągnięć)? Ilość oraz zakres treściowy pytań zależy od tego, czy prowadzona obserwacja ma dać dyrektorowi obraz pełnej rzeczywistości, czy tylko jej fragmentu. 

W tym miejscu warto przypomnieć, że w praktyce najczęściej stosowana jest:

  • obserwacja zogniskowana, zwana też selektywną, skoncentrowana na jednym lub kilku zagadnieniach typu: wykorzystanie czasu podczas zajęć, wzory interakcji, techniki aktywizacji uczniów, techniki organizacji pracy w grupie, sposób udzielania uczniom instrukcji i wyjaśnień, sposoby poprawiania błędów, feedback nauczyciela, strategie utrzymania dyscypliny w grupie, strategie działania w obliczu pojawiających się problemów itd.,
  • obserwacja standaryzowana, skategoryzowana – przed jej rozpoczęciem należy przygotować listę/zestaw kategorii zachowań nauczyciela i uczniów, które są interesujące ze względu na badany problem/zakres i które planujemy obserwować (scheduła obserwacyjna).

Ważne!

  1. Dyrektor ma prawo w razie potrzeby zmienić liczbę i terminy obserwacji planowanych oraz ich tematykę, czyli te aspekty, na które będzie zwracał szczególną uwagę.
  2. Obserwacja zajęć może dać obraz pełnej rzeczywistości lub jej fragment. Dlatego dyrektor może przyjąć, że obserwacja może być realizowana na zajęciach prowadzonych przez tego samego nauczyciela, nauczycieli wybranych zajęć (np. zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze, rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne, logopedyczne), obejmować fragment zajęć (5–10–15 min), całe zajęcia lub grupę zajęć.

Standardy obserwacji zajęć 

Wchodząc na zajęcia prowadzone przez nauczyciela lub specjalistę szkolnego, trzeba mieć na uwadze zarówno cel obserwacji i jej przebieg zgodny z przyjętą procedurą, jak i sprostanie pewnym wymaganiom, tj.: 

  • zajęcie w sali nieeksponowanego miejsca,
  • skupienie się na bezpośredniej obserwacji zajęć,
  • nieingerowanie w zaplanowany temat i tok obserwowanych zajęć – powstrzymanie się od ingerowania w pracę uczniów,
  • zachowanie taktu,
  • poszanowanie godności nauczyciela,
  • odnotowanie faktu obserwacji w dzienniku zajęć, oczywiście po jej zakończeniu,
  • nienawiązywanie kontaktów wzrokowych ani z uczniami, ani z osobą prowadzącą zajęcia – taki kontakt często stymuluje interakcję.

Jednym słowem, dyrektor powinien starać się za wszelką cenę zminimalizować wpływ swojej obecności na uczniów i przebieg obserwowanych zajęć. W przypadku pracy stacjonarnej nie powinno być z tym najmniejszych problemów. 

Nieco inaczej ma się rzecz z obserwacją zajęć prowadzonych w formie zdalnej lub hybrydowej. Możliwe są tu trzy rozwiązania:

  • Dyrektor jest obecny podczas zajęć razem z nauczycielem i bezpośrednio obserwuje działania nauczyciela, śledząc monitor komputera.
  • Dyrektor loguje się jak każdy uczestnik zajęć i z tej perspektywy „obserwuje” pracę nauczyciela i dzieci/uczniów.
  • Dyrektor loguje się jako uczestnik zajęć i pracuje razem z dziećmi/uczniami biorącymi udział w zajęciach oraz wykonuje wszystkie polecenia i zadania zlecane przez nauczyciela. Ta bardzo interesująca forma obserwacji pozwalała przyjrzeć się pracy nauczyciela i specjalisty szkolnego z zupełnie innej, mało znanej dotąd perspektywy. 

Informacja zwrotna dla nauczyciela – realizatora zajęć

Nauczyciele często sygnalizują, że dyrektor nie omawia z nimi obserwowanych zajęć, nie dzieli się swoimi refleksjami, nie udziela praktycznych wskazówek. Specjaliści od ewaluacji rekomendują dyrektorom pięciostopniowy sposób przeprowadzenia takiej rozmowy:

  • W trakcie spotkania z nauczycielem, w najwcześniejszym możliwym terminie po przeprowadzonej obserwacji, najpierw to nauczyciel przedstawia, z czego jest zadowolony, co się udało, jakie sukcesy widzi w przeprowadzonych zajęciach. Chodzi o to, aby rozmowę zacząć od pozytywnych aspektów, które widzi sam nauczyciel.
  • Następnie dyrektor przekazuje nauczycielowi własne spostrzeżenia (Oto, co zauważyłem…) dotyczące kolejnych mocnych stron/momentów zajęć, popiera je zgromadzonymi faktami, odnosząc się do obszaru obserwacji. Unika przy tym domysłów, ocen i interpretacji. Informacje, które dotyczą mocnych stron pracy nauczyciela, powinny być później wykorzystane do budowania zmiany w jego warsztacie pracy. Dyrektor dba o to, aby budować na pozytywach.
  • Dyrektor zadaje pytania precyzujące dotyczące obserwowanych zajęć. Nauczyciel udziela dodatkowych informacji. Chodzi o to, by dyrektor, który zaobserwował pewne aspekty do zmiany, sprawdził z nauczycielem, czy jego obserwacje nie są mylne. Trudnością na tym etapie jest powstrzymanie się od uwag na temat obserwowanych zajęć, zadawanie wyłącznie pytań precyzujących, a nie pytań sugerujących.
  • Przystępując do propozycji modyfikacji, dyrektor powinien najpierw dać nauczycielowi czas na pomysły, a dopiero na j...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy