Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pod paragrafem

8 września 2021

NR 113 (Wrzesień 2021)

Projekt rozszerzenia kar za niedopełnienie obowiązków dyrektora

0 97

Projekt zmian w ustawie z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 1082 z późn. zm.), rozszerzający znacznie uprawnienia kuratorów, nie jest jedyną projektowaną zmianą w tej ustawie. Dostępny jest projekt z 15 czerwca 2021 r. dodający do ustawy Prawo oświatowe przepisy karne. 

Zgodnie z treścią nowego art. 188 a ust. 1: „kto, kierując jednostką organizacyjną wymienioną w art. 2 pkt 1–8, przekracza swoje uprawnienia lub nie dopełnia obowiązków w zakresie opieki lub nadzoru nad małoletnim, czym działa na szkodę tego małoletniego, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”. Z kolei wedle ust. 2: „jeżeli następstwem czynu określonego w ust. 1 jest śmierć małoletniego, ciężki uszczerbek na jego zdrowiu lub doprowadzenie małoletniego do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”.

POLECAMY

Wspomniane w tej regulacji jednostki organizacyjne, wymienione w art. 2 pkt 1–8, to prawie wszystkie jednostki oświatowe, które są objęte zakresem ustawy. Projekt nie będzie dotyczył jedynie jednostek wskazanych w art. 2 pkt 9–11, czyli placówek doskonalenia nauczycieli, bibliotek pedagogicznych i kolegiów pracowników służb społecznych. Dyrektorzy pozostałych jednostek oświatowych, a więc szkół, przedszkoli i placówek, zdecydowana większość dyrektorów kierujących jednostkami organizacyjnymi systemu oświaty, będą podlegali odpowiedzialności karnej wskazanej w tym projekcie, o ile oczywiście zostanie przyjęty i stanie się obowiązującym aktem prawnym. 

Aby odpowiedzieć na pytanie, w jakim celu ma zostać wprowadzony omawiany projekt, można odwołać się do dostępnego uzasadnienia do projektu. Jak czytamy, „ma on na celu spenalizowanie czynów polegających na przekroczeniu uprawnień lub niedopełnieniu obowiązków w zakresie opieki lub nadzoru nad małoletnimi przez osoby kierujące jednostkami organizacyjnymi zapewniającymi ten nadzór i opiekę. Należy bowiem podjąć niezwłoczne działania legislacyjne zmierzające do zlikwidowania luki prawnej powodującej bezkarność ww. osób, które kierując placówką i odpowiadając za opiekę nad dziećmi, nie realizują prawidłowo swoich obowiązków, działając na szkodę małoletnich”.

Jak wynika z uzasadnienia, osoby, które kierując daną jednostką, odpowiadają jednocześnie za opiekę nad dziećmi, są odpowiedzialne za bezpieczeństwo podopiecznych i pracowników placówki, powinny podejmować samodzielne decyzje dotyczące organizacji pracy w placówce w zgodzie z oczekiwaniami pracowników i standardami świadczonych usług, a także w zakresie realizacji usług w placówce i oceny pracowników oraz podopiecznych. Działalność osoby kierującej jednostką sprawującą pieczę nad dziećmi nie jest ograniczona wyłącznie do wykonywania czynności zarządczych i administracyjnych, ale związana jest również z szeroko pojętym sprawowaniem opieki nad dziećmi.

Uzasadnienie wskazuje również, że „Potrzeba podjęcia niezwłocznych działań legislacyjnych wynika także z ostatnich doniesień (w tym szeroko dyskutowanych w mediach) dotyczących braku odpowiedzialności za krzywdę, jakiej w różnego rodzaju placówkach powołanych do opieki i nadzoru nad dziećmi doświadczają przebywający w nich wychowankowie. Przykładowo wskazać należy na sprawę dotyczącą niepublicznego punktu przedszkolnego prowadzonego w miejscowości pod Łodzią, gdzie miało dochodzić do wielokrotnego krzywdzenia dzieci przez małoletniego, który podstępem doprowadzać miał wychowanków do poddawania się czynnościom seksualnym. Prokuratura umorzyła postępowanie prowadzone w stosunku do osoby kierującej punktem przedszkolnym, uzasadniając, że osoba ta nie jest funkcjonariuszem publicznym i nie może podlegać odpowiedzialności karnej za niedopełnienie obowiązków, a tym samym działanie na szkodę interesu małoletniego”.

Ponadto stanowi ono, że obecne rozwiązania prawne nie regulują kwestii odpowiedzialności karnej osób kierujących jednostkami objętymi systemem oświaty, żłobkami, klubami dziecięcymi oraz jednostkami instytucjonalnej pieczy zastępczej i placówkami wsparcia dziennego za czyny związane z przekroczeniem uprawnień lub niedopełnieniem obowiązków w zakresie opieki i nadzoru nad małoletnimi. Odpowiedzialność karną w odniesieniu do funkcjonariuszy publicznych statuuje art. 231 § 1
ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r.

Kodeks karny (Dz. U. z 2020 r., poz. 1444 i 1517). Brak natomiast przepisu przewidującego możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności osoby kierującej niepubliczną jednostką organizacyjną sprawującą pieczę nad małoletnimi.

W obowiązującym stanie prawnym odpowiedzialności karnej za przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków, a tym samym działanie na szkodę interesu publicznego lub prywatnego, podlega funkcjonariusz publiczny na gruncie art. 231 § 1 k.k., a więc osoba wymieniona w art. 115 § 13 k.k. 

Zgodnie z ww. przepisem funkcjonariuszem publicznym jest:

  • prezydent Rzeczypospolitej Polskiej,
  • poseł, senator, radny,
  • poseł do Parlamentu Europejskiego,
  • sędzia, ławnik, prokurator, funkcjonariusz finansowego organu postępowania przygotowawczego lub organu nadrzędnego nad finansowym organem postępowania przygotowawczego, notariusz, komornik, kurator sądowy, syndyk, nadzorca sądowy i zarządca, osoba orzekająca w organach dyscyplinarnych działających na podstawie ustawy,
  • osoba będąca pracownikiem administracji rządowej, innego organu państwowego lub samorządu terytorialnego, chyba że pełni wyłącznie czynności usługowe, a także inna osoba w zakresie, w którym uprawniona jest do wydawania decyzji administracyjnych,
  • osoba będąca pracownikiem organu kontroli państwowej lub organu kontroli samorządu terytorialnego, chyba że pełni wyłącznie czynności usługowe,
  • osoba zajmująca kierownicze stanowisko w innej instytucji państwowej,
  • funkcjonariusz organu powołanego do ochrony bezpieczeństwa publicznego albo funkcjonariusz Służby Więziennej,
  • osoba pełniąca czynną służbę wojskową, z wyjątkiem terytorialnej służby wojskowej pełnionej dyspozycyjnie,
  • pracownik międzynarodowego trybunału karnego, chyba że pełni wyłącznie czynności usługowe.

Powyższe wskazuje, że przypisanie odpowiedzialności karnej osobom kierującym jednostkami objętymi systemem oświaty, żłobkami, klubami dziecięcymi oraz jednostkami instytucjonalnej pieczy zastępczej i placówkami wsparcia dziennego – w świetle obowiązujących regulacji – możliwe jest jedynie w przypadku, gdy te osoby można zaliczyć do katalogu osób będących pracownikami administracji rządowej, innego organu państwowego lub samorządu terytorialnego, a także innych osób w zakresie, w którym uprawnione są do wydawania decyzji administracyjnych, tj. do katalogu osób wymienionych w art. 115 § 13 pkt 5 k.k. Zagadnienie dotyczące ujęcia m.in. nauczycieli i dyrektorów jednostek systemu oświaty w katalogu funkcjonariuszy publicznych jest przedmiotem rozbieżności w orzecznictwie sądów. Ponadto, pomimo zauważalnej tendencji do rozróżniania pojęć funkcjonariusza publicznego oraz osoby pełniącej funkcję publiczną, nie zawsze orzecznictwo sądów jest w tym zakresie jednolite.

W dalszej części uzasadnienie wskazuje, że szkoły mogą być prowadzone jako publiczne, tj. instytucje powołane przez organ administracji rządowej lub jednostkę samorządu terytorialnego (na poziomie gminy, powiatu, województwa) lub inną osobę prawną lub osobę fizyczną, albo niepubliczne – prowadzone przez osoby prawne lub osoby fizyczne na podstawie wpisu do ewidencji placówek i szkół niepublicznych. Projekt ustawy ma mieć zastosowanie nie tylko do dyrektorów jednostek publicznych, ale również oddziaływać na dyrektorów jednostek niepublicznych.

Warto wspomnieć, że projekt został skrytykowany przez Związek Nauczycielstwa Polskiego oceniający proponowane rozwiązania ustawowe. Wskazał on, że zgodnie z treścią § 4 ust. 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „zasad techniki prawodawczej” ustawa nie może powtarzać przepisów zamieszczonych w innych ustawach. Ponadto w myśl § 28 tego rozporządzenia przepisy karne zamieszcza się tylko w przypadku, gdy naruszenie przepisów ustawy nie kwalifikuje się jako naruszenie przepisów Kodeksu karnego, Kodeksu karnego skarbowego lub Kodeksu wykroczeń, a czyn wymagający zagrożenia karą jest związany tylko z treścią tej ustawy.

Jeżeli istnieje już regulacja kodeksowa wprowadzająca dany zakaz karny, jego powtórne (choćby bardziej szczegółowe) wprowadzenie jest zbędne. ZNP przywołał tu art. 231 §§ 1 i 3 oraz art. 160 §§ 1 i 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny. Regulacja art. 231 została wspomniana we wcześniej cytowanym uzasadnieniu do projektu, natomiast art. 160 § 1 Kodeksu karnego stanowi, że „kto naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”. Zgodnie z § 2 tej regulacji, jeżeli na sprawcy ciąży obowiązek opieki nad osobą narażoną na niebezpieczeństwo, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Według ZNP zaniedbania w zakresie prawidłowego sprawowania opieki są sankcjonowane w art. 160 §§ 1 i 2 k.k. i obejmują swoim działaniem także nauczycieli i dyrektorów szkół. Nie ma więc żadnego uzasadnienia normatywnego dla konieczności wprowadzenia proponowanych przepisów karnych do treści ustawy Prawo oświatowe.

ZNP w swojej opinii zwrócił też uwagę na kolejny problem z projektem nowelizacji. Otóż wprowadzenie do ustawy Prawo oświatowe normy w postaci art. 188a ust. 1 ma na celu powierzenie odpowiedzialności nacechowanej subiektywną i wartościującą oceną działań dyrektora – w oderwaniu od zobiektywizowanych instrumentów prawnych. Na takie niebezpieczeństwo zwrócił uwagę Sąd Okręgowy w Olsztynie w wyroku z dnia 2 lipca 2018 r., VII Ka 342/18 (LEX nr 2 555 864), stwierdzając, że: „art. 231 k.k. może być stosowany w sposób instrumentalny, gdy nie można postawić dyrektorowi innych zarzutów karnych. Sąd w wyroku uniewinniającym dyrektora szkoły podniósł, że analiza stawianych zarzutów dowiodła, iż tak od strony przedmiotowej, jak i podmiotowej nie można było czynów zarzucanych oskarżonym zakwalifikować na innej podstawie prawnej niż tylko na podstawie art. 231 k.k”.

Związek wskazał zatem, że istnieje poważnie niebezpieczeństwo podobnie instrumentalnego wykorzystywania art. 188a ust. 1 do pociągania do odpowiedzialności karnej dyrektorów, którzy nie będą wystarczająco podlegli zewnętrznym wytycz...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy