Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pod paragrafem

23 maja 2022

NR 121 (Maj 2022)

Odpowiedzialność prawna uczniów

0 101

Osoby nieletnie, ze względu na swoją nieukształtowaną jeszcze psychikę i niedojrzały sposób postrzegania świata, w tym także ze względu na brak pełnej świadomości popełnianych przez nich czynów oraz wynikających z nich konsekwencji, są traktowane w sposób odmienny od dorosłych. Ich odpowiedzialność jest często ograniczona, choć nie zawsze wyłączona, natomiast przy ewentualnym stosowaniu kary na pierwsze miejsce wysuwa się cel w postaci wychowania nieletniego sprawcy.

Odpowiedzialność cywilna osób nieletnich

Ogólne zasady odpowiedzialności cywilnoprawnej za czyny niedozwolone można znaleźć w Kodeksie cywilnym. Zgodnie z art. 415 k.c. kto ze swojej winy wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. Jest to podstawowy, wyjściowy przepis regulujący zasady odpowiedzialności cywilnoprawnej za tzw. czyny niedozwolone. Należy jednak czytać go w związku z innymi przepisami ograniczającymi bądź zmieniającymi ogólne zasady tej odpowiedzialności. 

POLECAMY

Pierwszym z takich przepisów jest art. 426 k.c., zgodnie z którym małoletni, który nie ukończył 13 lat, nie ponosi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę. Ustawodawca dał tym samym wyraz przekonaniu, że osoby w tym wieku, ze względu na swój rozwój, nie są jeszcze w stanie do końca kierować swoim postępowaniem, w związku z czym ich odpowiedzialność powinna zostać wyłączona. 

Należy jednak pamiętać, że przepis ten wyłącza jedynie odpowiedzialność opartą na zasadzie winy takiej osoby, natomiast w dalszym ciągu możliwa jest odpowiedzialność takiej osoby na zasadzie ryzyka bądź słuszności. Odpowiedzialność taką przewiduje przykładowo art. 428 k.c., mówiący o sytuacji, gdy sprawca z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego nie jest odpowiedzialny za szkodę, a brak jest osób zobowiązanych do nadzoru albo gdy nie można od nich uzyskać jej naprawienia. Poszkodowany może wtedy żądać całkowitego lub częściowego naprawienia szkody od samego sprawcy, jeżeli z okoliczności, a zwłaszcza z porównania stanu majątkowego poszkodowanego i sprawcy wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego. 

Ponadto zachowanie małoletniego sprawcy może pozostawać w dalszym ciągu argumentem przesądzającym np. o zmniejszeniu odszkodowania należnego osobie małoletniej, w przypadku gdy okoliczności wskazują, że swoim działaniem przyczyniła się ona do powstania lub zwiększenia powstałej szkody. Należy zatem pamiętać, że osoby, które nie ukończyły 13 lat nie są bezwzględnie zwolnione z odpowiedzialności cywilnoprawnej za popełniane przez nie czyny.

Brzmienie art. 426 k.c. każe również zastanowić się nad zasadami odpowiedzialności takiej osoby. W praktyce przyjmuje się, że samo osiągnięcie przez małoletniego określonego wieku nie przesądza jednocześnie o uzyskaniu przez niego dojrzałości psychicznej, która pozwoliłaby na pełne ponoszenie odpowiedzialności. Dotyczy to zwłaszcza osób, które niedawno ukończyły 13. rok życia i wciąż pozostają na wczesnym etapie rozwoju psychofizycznego. W efekcie przyjmuje się, że osobom takim może co prawda zostać przypisana wina, jednak dużą uwagę zwraca się na poziom rozwoju sprawcy czynu niedozwolonego. 

W związku z tym przyjmuje się, że osoba poszkodowana przez nieletniego, który ukończył już 13 lat, powinna wykazać, że nieletni sprawca szkody osiągnął już taki poziom rozwoju psychofizycznego, który umożliwi uznanie go za winnego popełnionego przez niego czynu. Nie można zatem automatycznie zakładać, że każda osoba, która osiągnęła 13 lat, posiada odpowiednie rozeznanie umożliwiające przypisanie jej winy za popełniony czyn niedozwolony w rozumieniu przepisów cywilnych. 

Odpowiedzialność cywilna osoby sprawującej nadzór

Kolejnym przepisem modyfikującym ogólne zasady odpowiedzialności cywilnej w przypadku osób nieletnich jest art. 427 k.c. Zgodnie z tym przepisem osoba, która z mocy ustawy lub umowy jest zobowiązana do nadzoru nad kimś, komu z powodu wieku, stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można, obowiązana jest do naprawienia szkody wyrządzonej przez nieletniego. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy nadzorujący uczynił zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda byłaby powstała także przy jego starannym wykonywaniu. Przepis ten stosuje się również do osób sprawujących bez obowiązku ustawowego ani umownego stałą pieczę nad wspomnianym powyżej podopiecznym. 

Należy podkreślić, że przepis ten odnosi się zarówno do osób fizycznych zobowiązanych do sprawowania nadzoru nad osobą nieletnią (np. nauczyciela prowadzącego lekcje), ale może znaleźć zastosowanie także do organu prowadzącego daną szkołę lub placówkę oświatową (a więc do instytucji, na której spoczywa kompleksowy obowiązek nadzoru). Miały miejsce sprawy sądowe, w których organ prowadzący (np. gmina) był pozywany jako podmiot przejmujący odpowiedzialność za uczniów w trakcie trwania zajęć w szkole lub placówce oświatowej. Ponadto przepis ten znajdzie zastosowanie nie tylko w przypadku dzieci, które nie ukończyły jeszcze 13 lat, ale także w przypadku uczniów, którzy osiągnęli już ten wiek, ale ze względu na ich stan psychiczny (stopień rozwoju psychofizycznego niższy niż u rówieśników) nie można im przypisać winy. 

W przypadku spełnienia przesłanek wskazanych w art. 427 k.c. powstaje domniemanie winy podmiotu zobowiązanego do sprawowania nadzoru, a w efekcie jego obowiązek do naprawienia wyrządzonej szkody. Odpowiedzialność taka nie jest jednak bezwzględna, a domniemanie winy w nadzorze może zostać w pewnych okolicznościach obalone. 

W tym celu podmiot zobowiązany do sprawowania nadzoru nad nieletnim sprawcą czynu niedozwolonego musi wykazać, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy powstałą szkodą a wykonywanym przez szkołę nadzorem, ponieważ ten był sprawowany należycie bądź szkoda powstałaby nawet przy jego starannym wykonywaniu. W przypadku szkół kwestia sprawowanego nadzoru jest sprawą bardzo płynną i zależy od typu danej szkoły (inny rodzaj nadzoru konieczny jest w szkołach podstawowych, a inny w liceach czy szkołach specjalnych). Ocena tego, czy nadzór był sprawowany należycie, będzie więc zależała głównie od wieku uczniów, zakładając, że w przypadku młodzieży starszej nadzór ten nie może być ciągły, ponieważ młodzieży takiej należy stwarzać warunki do znacznej samodzielności. 

W praktyce oznacza to, że możliwość obalenia domniemania winy w nadzorze jest sprawą bardzo indywidualną, podlegającą osobnej ocenie w każdym przypadku. Na pewno jednak pracownicy jednostek oświatowych powinni zadbać o taki nadzór, który jest w danych okolicznościach konieczny ze względu na zasady doświadczenia życiowego oraz przepisy prawa, w tym zasady sprawowania bezpiecznej opieki nad uczniami.

Odpowiedzialność karna osób nieletnich

Podstawowym aktem prawnym znajdującym zastosowanie w przypadku popełnienia przestępstwa lub wykroczenia przez osobę nieletnią jest ustawa z dnia 
26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich. Ustawa ta znajduje także zastosowanie w przypadkach tzw. demoralizacji nieletniego, a więc w sytuacjach, które co prawda nie mogą zostać zakwalifikowane jako przestępstwo lub wykroczenie, jednak świadczą o negatywnym sposobie zachowania się nieletniego w kontekście zasad współżycia społecznego i wymagają interwencji odpowiednich podmiotów i osób. 

Dokładny zakres zastosowania ww. ustawy został określony w jej art. 1, zgodnie z którym znajduje ona zastosowanie: 

  • w zakresie zapobiegania i zwalczania ich demoralizacji – w stosunku do wszystkich osób, które nie ukończyły 18 lat, 
  • w przypadku prowadzenia postępowania w sprawach o czyny karalne (przestępstwa w rozumieniu Kodeksu karnego lub wykroczenia w rozumieniu Kodeksu wykroczeń) – w stosunku do osób, które dopuściły się takiego czynu po ukończeniu 13. roku życia, ale miały mniej niż 17 lat.

W przypadku nieletnich, którzy dopuścili się popełnienia czynu karalnego po ukończeniu 17 lat, zastosowanie znajdą przepisy Kodeksu karnego (w przypadku przestępstw) bądź Kodeksu wykroczeń (w przypadku wykroczeń). Dodatkowo, w przypadku popełnienia przez nieletniego, który ukończył 15 lat, przestępstw wskazanych w art. 10 § 2 k.k. (m.in. zabójstwa, okaleczenia, gwałtu, napaści na funkcjonariusza publicznego, rozboju) możliwa jest jego odpowiedzialność na zasadach określonych w k.k. Ma to miejsce, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają, szczególności jeżeli poprzednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne.

Oznaki demoralizacji, o której mowa powyżej, zostały określone w art. 4 § 1 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich. Przez demoralizację należy rozumieć w szczególności: 

  • naruszanie zasad współżycia społecznego, 
    • popełnienie czynu zabronionego, 
    • systematyczne uchylanie się od obowiązku szkolnego lub kształcenia zawodowego, 
    • używanie alkoholu lub innych środków w celu wprowadzenia się w stan odurzenia, 
    • uprawianie nierządu, 
    • włóczęgostwo, 
    • udział w grupach przestępczych. 

Przepis określa jednocześnie obowiązki osób, które stwierdzą u nieletniego istnienie powyższych oznak demoralizacji – przez jej przeciwdziałanie, a przede wszystkim zawiadomienie o tym rodziców lub opiekuna nieletniego, szkoły, sądu rodzinnego, policji lub innego właściwego organu. 

Kwalifikowany obowiązek przeciwdziałania popełnianiu przez nieletnich czynów karalnych spoczywa na instytucjach państwowych i organizacjach społecznych (w tym na szkołach publicznych i niepublicznych), które w związku ze swą działalnością dowiedziały się o popełnieniu przez nieletniego czynu karalnego ściganego z urzędu. Mają one obowiązek niezwłocznego powiadomienia o tym sądu rodzinnego lub policji oraz przedsięwzięcia kroków, aby nie dopuścić do zatarcia śladów i dowodów popełnienia czynu (art. 4 § 3 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich).

Jak wspomniano na początku, w sprawach dotyczących nieletnich przy stosowaniu przewidzianych w przepisach działań należy kierować się przede wszystkim dobrem małoletniego, jako cel przyjąć osiągnięcie korzystnych zmian w osobowości i zachowaniu (art. 3 § 1 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich). Podobnie w art. 54 k.k. wśród zasad wymiaru kary znalazła się zasada, zgodnie z którą sąd powinien kierować się przede wszystkim tym, aby sprawcę wychować. Zasady stosowania łagodniejszych kar zwłaszcza w przypadku popełnienia lżejszych form przestępstw (występków) zostały także określone w art. 10 § 4 k.k.

Przepisy te nie są jedynie pustymi frazesami i w niektórych okolicznościach mogą przemawiać za uznaniem przez sądy odwoławcze apelacji od niekorzystnych kar zastosowanych przez sądy I instancji wobec nieletnich sprawców.

Zasady prowadzenia postępowania z udziałem nieletniego

Zasady prowadzenia postępowania z udziałem nieletniego nakazują także uwzględniać czynniki osobowe sprawcy czynu karalnego bądź osoby zdemoralizowanej. W postępowaniu z nieletnim bierze się w takim przypadku pod uwagę: 

  • osobowość nieletniego, 
  • wiek, 
  • stan zdrowia, 
  • stopień rozwoju psychicznego i fizycznego, 
  • cechy charakteru,
  • zachowanie się,
  • przyczyny i stopień demoralizacji, 
  • charakter środowiska,
  • warunki wychowania nieletniego.

Dodatkowo, w każdym stadium postępowania w sprawie nieletniego sąd rodzinny może (z inicjatywy lub za zgodą pokrzywdzonego i nieletniego)...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy